Mostrar mensagens com a etiqueta Estatuto Social. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Estatuto Social. Mostrar todas as mensagens

quarta-feira, 2 de dezembro de 2009

António Gallo - De navigatione Columbi per inacessum antea Oceanum Commentariolus


Thacher, John Boyd
Christopher Columbus, His Life, His Works, His Remains, as revealed by original printed and manuscript records, together with an Essay on Peter Martyr of Anghera and Bartolomé de las Casas, the first Historians of America, Volume I, Parte I, 1903, pp. 189 a 195.

Rerum-Italicarum-Scriptores

«

189

CHAPTER XXVIII

THE FIRST GENOESE BIOGRAPHERS

The historian can perform no better service than to present

the sources of his information.

(...) Antonio Gallo, the first of

these, was one of the most eminent citizens of Genoa. He was //

190

// Chancellor of the Bank of St. George, (1) as his father, Ambrosio,

had been before him, and as his own son, Bernardo, was after

him. From June 14, 1477, until he died he was the official

chronicler of the Republic. The following is his record concern-

ing Christopher Columbus:Rerum_Italicarum_Scriptores

"Muratori, Rerum Italicarum, vol. xxiii., p. 301. Antonii Galli.

"De navigatione Columbi per inaccessum antea Occeanum Commentariolus

"Christophorus & Bartholomaeus Columbi, fratres, natione Ligures, ac

Genuae plebejis orti parentibus, & qui ex lanificii (nam textor pater, car-

minatores filii aliquando fuerunt) mercedibus victitarent, hoc tempore per

totem Europam, audacissimo ausu, & in rebus humanis memorabili novitate,

in magnam claritudinem evasere. Hi siquidem intra pueriles annos parvis

literulis imbuti, & puberes deinde facti, de more gentis in navigationes ex-

iverant. Sed Bartholomaeus, minor, natu in Lusitania demum Ulissipone

constiterat, ubi intentus quaestui tabellis pingendis operam dedit, queis ad

usum nauticum justis illineationibus, & proportionibus servatis, maria, por-

tus, littora, sinus, Insulae effigiantur. Proficiscebantur ab Ulissipone quo-

tannis, ac redibant emissa navigia, quae coeptam ante hos annos quadraginta

navigationem per Oceanum ad Occidentales AEthiopes continuatas terras,

gentesque omnibus retro seculis incognitas, aperuere. Bartholomaeus autem

sermonibus eorum assuetus, qui ab alio quodammodo terrarum orbe redibant,

studio pingendi ductus, argumenta, & animi cogitatum cum fratre rerum

nauticarum peritiore communicat, ostendens omnino necessarium. si quis

AEthiopum Meridionalibus littoribus relictis in pelagus ad manum dexteram

Occidentem versus cursum derigeret, ut is procul dubio continentem terram

aliquando obviam esset habiturus. Qua persuasione Christophorus in-

ductus, in aulam Regum Castellae se se insinuans, viros doctos alloquitur, ac

docet, in animo sibi esse, nisi adjumenta defecerint, multo praeclarius, quam

Lusitani fecissent, novas terras, populosque novos, unde minime putetur,

invenire. Haec autem ad aures Regias per hos viros, quibus ea vana non

viderentur, delata, studio glorise, atque cum Lusitanis aemulationis incensos,

Reges perpulere, ut Columbo bina navigia exornari ad eam navigationem,

quam meditatus erat, jusserint. Quibus ille navigiis postquam ab Insulis

Fortunatis Meridiem versus navigaverat, ac jam proximus ei Paralello vi-

deretur, qui sub Cancro est, declinans ad manum dexteram, atque altum,

inaccessum, vastumque petens, omnium navigantium audacissimus com-

plures dies ad Occidentem tenuit. Neec tamen usquam aut Insulae, aut

aliae terrae apparebant, quamvis quadragies centena millia passuum a Gadi-

bus Occidentem versus remotum se se jam esse arbitraretur. Jamque in

desperationem verti audacia coeperat; nam etiam ex comitibus plerique

retro cursuum, ne, si perseverarent, alimenta deficerent, suadebant. Sed

________

(1) It was in his hand as an official of the bank that one finds recorded in the books of

that institution the reception of the two famous holograph letters written by Chris-

topher Columbus.//

La-fiaccola-della-Verità-An

191

// ipse animi constans, & vultu intrepidus, turn demum dixit, certum sibi esse,

quod cognitis ac perspectis signis animadverteret, in posterum diem terras

apparituras; dictoque mox fides non deficit: quae illi maximam auctori-

tatem, ac dictorum factorumque omnium posthac fiduciam apud suos

addidit. Insulae erant, ut postmodum ipse per epistolas scripsit, ad septin-

gentas a continenti (quam tamen Insulam nondum circumactis navigiis

arbitraretur) non multum diremtae. Ex his feri quidam homines aliquot

inculunt, quos Canibales appellant, humana carne vescentes, ac Insularum

aliarum Populos latrociniis infestantes. Nam cavatis magnarum arborum

truncis navigantes ad proximos trajiciunt, atque homines quasi feras incibos

venantur. Ex his cavatis arboribus unum in mari nactus Columbus plenum

hujusmodi feris hominibus, non sine proelio, ac magna vi, cum se se accer-

rime defenderent, cepit, captivosque ex his nonnullos in Hispaniam usque

postea pervexit.

"Primam, ad quam appulit, Insulam, Hispaniolam nuncupavit, in qua

multi mortales paupertate ac nuditate conspicui cernebantur. Hos primo

nutibus ad securitatem congressus evocatos, postque donis & omni genere

humanitatis alliciebat. Facile apparebant stupentes novi coloris, novique

habitus alienigenas homines, non tamquam terrigenas, sed tamquam e

coelo demissos admirati. Nulla ibi animalia quadrupedia, praeter canes

quosdam pusillos haberi cognitum est. Alimenta hominum sunt radices

quaedam, & glandes longe alia figura quam nostrae, pares tamen sapore, nisi

essent etiam jucundiores. Aurum modicum collo pendente lamina an-

nexum, & pectori haerente; ac ad usque pudenda quasi velamen paucis

deductum, virorum mulierumque commune. Sed Christophorus quad

maxime quassiverat, consequutum se existimans, retro ad Hispaniam re-

meare quamprimum constituit, ut instructior deinde ad has easdem Insulas

terrasque rediret. Relictis igitur quadraginta ex suis in locum, quem

ceperat, & communiverat, quasi possessionem pro Regibus Castellae adeptus,

& se se mox rediturum pollicitus, linquens littora illa cursum retro ad Ori-

entem, unde venerat, direxit, in Hispaniamque revertitur; nuntiosque

praemisit, quibus omnia a se gesta Reges pernoscerent: quibus ea plusquam

dici posset gratissime fuere. Nam Christophorum delatis honoribus extollen-

tes, & Praefectum Regium totius rei maritimae declarantes, obviam illi miser-

unt clarissimos ex omni Regno proceres, a quibus ad se honorificentissime

deduceretur. Adduxerat ipse ex Barbaris secum aliquot, per quos gestae rei

fides magis confirmaretur. Ceterum ut Reges volebant, fama per omnes

terras interea diflunditur, auro plurimo inventum orbem (quem Indiam

vocitabant) & aromatibus, & plerisque rebus pretiosissimis ad usum vitae

mortalium abundare. Alia igitur navigia pluscula, & minora parantur, &

rebus his instructiora, quibus Barbarorum animi allici magis posse puta-

bantur. In primis autem homines ex omni artificio, & animalia complura

ex omni genere, etiam sues, quorum incrementum mirabile postea fuit. Sed

triticum a semente prima statim ad altitudinem grandiusculam enatum,

antequam spicesseret, evanescens, deperierat. At Regum jussu arma

virique navibus numero duodecim imponuntur, ut vel etiam renitentes//

192

// Barbari ad quodlibet officium cogerentur. Bartholomaeum, ac tertium fra-

trem jacobum in ea expeditione Christophorus secum duxit, classemque

hujusmodi ad Hispaniolam per navigationem dierum non amplius viginti

salvam perduxit; suosque quos reliquerat, ad unum omnes a Barbaris

reperit strangulatos, quod in eorum mulieres injurii fuisse dicerentur.

"Sed Christophorus accepta quidem Barbarorum ingratitudine atque

saevitia, cum his tamen per nova beneficia reconciliatus, dolorem dissimu-

lans, quo ad reliqua destinata animo expeditior progrederetur, de auro

primo inquirit, & de speciebus in nostro orbe pretiosioribus. Aurum modi-

cum, & semen quoddam Piperi persimile & figura & sapore, non multum

colligit. Oppidum adductis materiis aedificat, eique Elisabat nomen in-

didit. Ipse duabus ex omni numero navium assumtis Insulam ipsam cir-

cuit; utque ulteriora pernosceret, litus Johannae, quam Insulam quoque

penetraverat, ita primo adventu nuncupatem, dies unum & septuaginta

pernavigat, Occidentum versus perpetuo cursum tenens. Nullam umquem

navigationem, neque longiorem, neque diuturniorem continuatione fuisse

constat; quippe circiter sexagies centena millia passuum vir nauticus, &

cursus navigiorum aestimator peritissimus confecisse se ex dierum noctium-

que cursu computato, ipsemet in epistolis, quas vidimus manu propria

ipsius subscriptas, prodidit. Ultimum locum Evangelistam nuncupavit.

Remeansque, quantum licuit, sinus, promontoria, portus, atque omne litus

decursum signavit in Tabula. Referebat autem hoc litus elevationem

Aretici Poli decem & octo graduum habere, cum quatuor & viginti.

Septentrionale littus Hispaniolae Insulae Poli ipsius altitudinem ostendat.

Dicebat quando etiani ex observatione suorum, Anno Domini Quarto, &

Nonagesimo & Quadringentesimo supra Millesimum Eclipsim apparuisse

mense Septembris quatuor horis naturalibus ante in Hispaniola quam Hispali

visam fuisse: ex qua computatione colligi licet, cam Insulam horis quatuor,

& Evangelistam, si modo vera referuntur, decem a Gadibus & Hispania

distare; quo modo non amplius duabus horis, hoc est duodecima parte

totius circuli terrarum ab eo loco, quem Bartholomaeus Catigara vocat, &

ultimum habitabilem in Oriente constituit, abesse. Per quas duas horas

si dabitur, non obviantibus terris, posse navigare, ultimus Oriens, omni de-

curso inferiori nostro Emispherio, cursu contrario conjunctus fuerit a ten-

dentibus in Occidentem. Finis.

Incaluere-Animi

"Brief Relation of Antonio Gallo Concerning the Voyage of Columbus by Way
of an Ocean Hitherto Unknown

"Christopher and Bartholomew Columbus, brothers, of the Ligurian

nation, sprung from plebeian parentage and who supported themselves

from the wages of wool-working (for the father was a weaver and the sons

were at times carders), at this time acquired great fame throughout the

whole of Europe by a deed of the greatest daring and of remarkable novelty

in human affairs. Even if these had small learning in their youth, when//

193

// they were come of age, they gave themselves to navigation after the manner

of their race. But at length Bartholomew, the younger by birth, estab-

lished himself at Lisbon in Portugal, where for his livelihood he undertook

the production of painted maps adapted to the use of mariners, on which in

correct drawings and their true proportions are represented seas, harbours,

coasts, bays, and islands. Every year there went forth from Lisbon and

returned expeditions by the sea to the Western coasts of Africa, which had

their beginning forty years before, and which revealed continental lands

and peoples unknown in all ages. But Bartholomew, influenced by his

study of maps and familiar with the tales of those who in some manner re-

turned from distant parts of the world, communicated their arguments and

thoughts to his brother, more skilled in maritime matters, disclosing how, as

a matter of necessity, if any one leaving behind him the southern shores of

Africa should direct his course in the open sea to his right hand, toward the

west, he would surely come somewhere on his way upon continental lands.

Christopher, influenced by this reasoning, obtaining admission to the Court

of the Sovereigns of Castile, discussed the matter with learned men and

declared his purpose, unless he failed to secure assistance, to discover much

more easily than the Portuguese had done, new lands and new peoples in

places little thought to hold them. But these things being reported by

these men to the ears of the Sovereigns, to whom they did not seem chimer-

ical, the Sovereigns urged on by a desire for glory and roused to action by a

spirit of rivalry toward the Portuguese, commanded that Columbus should

be supplied with a couple of ships from the expedition which he had planned.

With which ships, after that he had sailed toward the south of the Fortu-

nate Islands and when it seemed that he was on the same parallel, turning

to the right hand and thus directing his course out on the deep, unknown,

and vast ocean, most daring of all navigators, he held on his way toward the

West for many days. Notwithstanding, neither islands nor other lands ap-

peared, although he estimated that he had sailed in the distant sea 4000

miles from the straits of Cadiz. And now courage altered and despair be-

gan, for many of his crew pleaded with him to turn back on his course, lest

if they persevered their supplies should fail. But he himself, constant of

purpose and serene of countenance, declared that he was himself certain,

judging by signs which he knew and recognised, that lands would appear

the following day: and thereupon confidence in him was not wanting: and

this increased his great authority and the faith in his words and deeds

which ever afterward prevailed among his followers. The islands were

seven hundred, as he afterwards wrote in his letters, not very far from the

continent (which he considered the island to be as it had not yet been cir-

cumnavigated by ships). Of these islands some are inhabited by wild men

whom they call cannibals, feeding on human flesh, disturbing the people of

the other islands with their robberies. For they cross over to the neigh-

bouring islands, navigating in the hollowed trunks of trees, and the men are

hunted for food as if they were wild beasts. Columbus, meeting on the sea

with one of these hollowed trees filled with the wild men, captured it, not//

Lodovico_Antonio_Muratori

194

// without a struggle and great force, for they defended themselves valiantly,

and when he returned he brought back to Spain with him as captives some

of these. He named the first island on which he landed, Española, in which

were seen many people conspicuous for their poverty and nakedness. He

enticed to him these people, who were crowded together for safety, first by

signs and afterwards by gifts and all kinds of gentleness. They easily ap-

peared affected by their new colour and by men dressed in strange and new

ways, admiring them as not natural to their world but as if sent from heaven.

No quadrupeds are known to be there except certain very small dogs. The

foods of these people are certain roots and acorns longer in shape than ours,

but equal in flavour, unless they might be a little more pleasant. From

their neck and breasts and fastened by a hanging plate they have a little

gold: and some of them have a sort of garment covering their natural parts,

a custom common to both men and women. But Christopher, thinking

that he had found that for which he so eagerly sought, determined to sail

back to Spain in order that with better equipment he might return to these

same islands and lands. Therefore forty of his people being left behind in

the places which he had taken and fortified, taking possession as if for the

Sovereigns of Castile, and promising his people quickly to return, leaving

those shores, he directed his course toward the East, whence he had come,

and returned into Spain: and he sent messengers, from whom the Sovereigns

learned of all that had been accomplished, by which they were pleased more

than it is possible to relate. Extolling Christopher with honours and nam-

ing him Royal Admiral for all maritime affairs, they sent to meet him the

most illustrious men in their whole kingdom, by whom he was most honour-

ably conducted into their presence. He himself had brought with him

some of the savages, by whom he was able to confirm the magnitude of the

thing accomplished. And so the Sovereigns wished that the fame of this

might be disseminated throughout all lands and that the world discovered

(which they called India) abounded in much gold and spices and many

things most precious for the use of mortals. Other ships were prepared,

some larger and some smaller, but better adapted for these things, with

which the minds of the savages might be more easily won. But first of all

they sent men representing every trade and many animals of every kind as

well as sows, whose fertility afterward was marvellous. But wheat from its

first sowing sprang up to a most inordinate height, and then, before it had

blossomed, it withered away. And at the order of the Sovereigns twelve

of the ships in number were loaded with men and arms so that if the savages

resisted they might be brought to whatever employment was best. Chris-

topher took with him on this expedition Bartholomew and a third brother

Jacobus and he conducted his fleet safely to Española by a navigation

lasting not more than twenty days; he found his people whom he had left

behind him strangled to the very last man by the savages because they said

their women had suffered injury.

"But Christopher, enduring the ingratitude and treachery of the savages,

reconciled himself to them with renewed benefits, dissimulating his grief in//

195

//order that he might proceed more expeditiously to the things remaining to

be done: he inquired first for gold and for the things most precious in our

world. He gathered a little gold and a seed like to that of pepper in shape

and flavour. He built a town of materials brought with him, and to it he

gave the name of Elizabeth. He himself, with two vessels selected from all

the fleet, sailed around the island: and as he thoroughly examined the

country farther along, he navigated to the coast of Joanna, which island he

had found, so naming it on his first voyage, sailing along it for one and

seventy days, continually holding a course toward the west. Never has

there been such a navigation nor one of such length, nor one of such dura-

tion, as this sailor man declares that it was of 6000 miles, and he is most

skilled in estimating the courses of navigations, computing the course by

days and nights, as he himself described in his letters which we have seen

written by his very own hand. He named the region farthest distant,

Evangelista. And returning, as he chose, he described on a map the bays,

promontories, harbours, and the entire coast. He reported that on this

coast the Arctic Pole was elevated 18 degrees and on the north side of the

island of Española the elevation was 24 degrees. He declared also from

the observation of his people that when in the year of our Lord 1494 there

appeared an eclipse in the month of September, it was seen in Española four

hours before that it was visible in Spain: from which calculation it may be

deduced that this island is distant four hours and that Evangelista, if they

are correctly reported, ten hours from the straits of Cadiz and Spain: by

which it is estimated that it is not more than two hours, that is the twelfth

part of the whole circumference of the earth, from that place which Bar-

tholomew calls Catigara and the last habitable place to the East. So if it

be possible to sail on these two other hours, no intervening lands occurring,

the farthest East lying directly under our hemisphere will be united in a

contrary course by those going to the westward." »

____________

Ver também:

L.A.MURATORI

___________

Imagens:

Christophorus Columbus, apud, Giovio, Paolo (1483-1552): Elogia virorum bellica virtute illustrium: Septem libris iam olim ab Authore comprehensa, Et nunc ex eiusdem Musaeo ad vivum expressis Imaginibus exornata. - Basil.: Petrus Perna, 1596.

Incalvere Animi em, Antiquitates Italicae, Medii Aevi, sive Dissertationes (...) Ludovico Antonio Muratorio (...)Mediolani, MDCCXLI

La fiaccola della Verità, dall'opera Antiquitates Italicae Medii Aev

Ludovico Antonio Muratori

L.A.MURATORI

Eduardo Albuquerque

domingo, 15 de novembro de 2009

Os Fugger - Um Notável Exemplo de Ascensão Social


Da Bayerische Landesbibliothek Online divulgamos estas breves notas:

«Resources on the history of the Fugger family

The Fugger family, a family of weavers that had moved to Augsburg in 1367, in the course of the 15th and 16th century became one of Europe's most powerful merchant dynasties. Ennobled at the beginning of the 16th century, the Fuggers started to withdraw step by step from business during the second half of the century. In the decades following 1600 they adopted an aristocratic lifestyle.
In 2009 the Bayerische Staatsbibliothek (Bavarian State Library) acquired two precious and highly informative books on the family history of the Fuggers.

Das Geheime Ehrenbuch der Fugger
Signatur: Cgm 9460



Fuggerorum et Fuggerarum... imagines
Signatur: Cod.icon. 380
»

Em acréscimo, damos publicidade a mais estes registos da Wikipédia:

«"Jacob Fugger the Rich"

He was elevated to the nobility of the Holy Roman Empire in May 1511, and in 1519, led a consortium of German and Italian businessmen that loaned Charles V 850,000 florins (about 95,625 oz(t) of gold) to procure his election as Holy Roman Emperor over Francis I of France. The Fugger's contribution was 543,000 florins. Jakob died in 1525. He is considered to be one of the richest persons of all time, and today he is well known as Jakob Fugger 'the rich'. »

«La asociación con Maximiliano I

La arriesgada, pero también extremadamente lucrativa, asociación de los Fugger con Maximiliano I es sin duda atribuible a Jakob. Con su apoyo la casa de los Habsburgo fue la dinastía dominante en el futuro del Sacro Imperio. (...)

El 15 de julio de 1507 el empeñó a Jakob Fugger el condado de Kirchberg, la ciudad de Weißenhorn y los señorío de Senden, Pfaffenhofen an der Roth y otras posesiones de los Habsburgo en Austria Anterior (...)»

Jakob Fugger era representado na Península Ibérica por Fernão de Noronha ou Fernão de Loronha, português, cristão-novo, no futuro um dos maiores exploradores de pau-brasil, elevado à condição de fidalgo de cota de armas por D. João III, em 1532.

_____________

Fontes:



_____________

Ver também:

Ehrenberg, Richard
Das Zeitalter der Fugger: Geldkapital und Creditverkehr im 16. Jahrhundert (1896);
Haebler, Konrad
Die Geschichte der Fugger'schen Handlung in Spanien (1897);
Stauber, Anton
Das Haus Fugger;
Schulte, Aloys
Die Fugger in Rom, 1495-1523. Mit Studien zur Geschichte des kirchlichen Finanzwesens jener Zeit (1904);
Jansen, Max
Die anfänge der Fugger (1907);
Hümmerich, Franz
Die erste deutsche Handelsfahrt nach Indien, 1505/06: ein Unternehmen der Welser, Fugger und anderer Augsburger sowie Nürnberger Häuser (1922);
Klarwill, Victor
Fugger-Zeitungen: ungedruckte Briefe an das Haus Fugger aus den Jahren 1568-1605 (1923).
_____________

Imagens:



Eduardo Albuquerque

sábado, 10 de outubro de 2009

Pedro Mártir de Angleria - Opus Epistolarum (II)



ASENSIO, Dr. D. Joaquín Torres
Fuentes Historicas sobre Colón y América, Pedro Martir Angleria, Tomo I, Madrid, Imp. de la S. E. de San Francisco de Sales, Calle de la Flor Baja, núm. 22, 1892, pp. 24 a 27.


«24

// Carta CXXXVIII.—Al Vizconde Ascanio,
Cardenal Vicecanciller
.

... Aquél Colón, descubridor del
nuevo mundo, hecho por mis reyes
Archithalaso (que los españoles lla-
man Admiraldo) del mar de las
Indias de Occidente, ha vuelto á ser
enviado con una armada de diez y
ocho naves y mil hombres armados,
y toda clase de artífices para edifi-
car una ciudad nueva
, y lleva con-
sigo animales y semillas de toda
especie... Desde la corte, 1.° de No-
viembre de 1493
.


Carta CXL.—Al Arzobispo de Granada.

... El Rey y la Reina á Colón que
volvía de aquel honroso empeño, le
alzaron en Barcelona Admiraldo del
mar oceano, y le hicieron sentar
delante de ellos
, lo cual, (como
sabeis), es en nuestros Reyes su-
premo argumento de benevolencia,
y honor que se concede por grandes
azañas. Después le dieron una ar-
mada pertrechada de diez y ocho
naves, con la cual, regresó allá.//


25

// Promete que descubrirá grandes
cosas hacia las antípodas occiden-
tales y del antártico... Valladolid,
31 de Enero de 1494
.


Carta CXLII.—Al Conde Borromeo.

.... De día en día trae cosas más
admirables del Nuevo Mundo aquel
Colón de la Liguria
, que mis Reyes
hicieron Prefecto marítimo por sus
hazañas. En la superficie de la tie-
rra se encuentra gran copia de oro.
Dice que recorrió desde la Española
tanta tierra dando vuelta en su de-
rredor hacia el Occidente, que casi
llegó al Quersoneso Aureo, último
término del mundo conocido por el
Oriente: solo dos horas de las vein-
ticuatro en que el sol hace su vuelta,
le parece que ha dejado de todo el
mundo.


Encontró hombres que se alimen-
tan de carne humana; sus vecinos
les llaman caníbales, y van desnu-
dos como toda aquella gente.


He comenzado á escribir unos li-
bros acerca del descubrimiento de
una cosa tan grande. Si vivo, no//


26

// omitiré nada digno de memoria:
como quiera que se impriman, te
enviaré un ejemplar de ellos. Por
lo menos daré á los doctos, que em-
prenden el escribir cosas grandes,
inmenso y nuevo mar de materia.
Valete,—Alcalá de Henares, 21 de
Octubre de 1494
.


Carta CXLIV.—A los Obispos de Braga
y de Pamplona.


... De las cosas recientemente
descubiertas por el Occidente del
hemisferio de los antípodas, os diré
lo siguiente: El mismo Colón, Pre-
fecto marítimo, fué enviado con una
armada de dieciocho naves, para
que procurase edificar una ciudad
en aquella isla en que se estableció,
y la llamó Española; y para que re-
corriera las demás costas ulteriores.
Ha enviado otra vez la mayor parte
de la armada. Se cuentan cosas ad-
mirables; pero la prisa del correo
no me permite escribir más; ni me
parece que agradarían mucho, por-
que no son recientes, pues estába-//

27

// mos en Medina cuando esa armada
llegó... Alcalá de Henares, 31 de
Octubre de 1494

terça-feira, 1 de setembro de 2009

Cristóvão Colombo - Enrique San Fuentes y Correa (7)

Sanfuentes y Correa, Enrique. Cristóbal Colón y Su Detractor
El Marqués de Dos Fuentes (Don Fernando Antón del Olmet) Secretario
de la Legación de España en Chile
, por, Emrique Sanfuentes y
Correa, Secretario de la Sección de Geografía de la Sociedad Chilena
de Historia y Geografia, Imprenta Universitaria, Bandera 130,
Santiago, 1918, pp. 16-17.

«(...)

18. El más antiguo documento español que se conoce en
que aparezca nombrado Colón, lo califica de extranjero, y es
un asiento en las partidas de la Data del libro de cuentas del
Tesorero de los Reyes Católicos, Francisco González de Sevi-
lla, que dice:

« En dicho día ( 5 de Mayo de 1487 ) di a Cristobal Colomo, extrangero,
tres mil maravedis, que esta aqui faciendo algunas cosas complideras al//

pp.17

// servicio de sus Altezas, por cédula de Alonso de Quintanilla, con mandamiento
del Obispo » (Navarrete, Colec. Diplomática, II, 4).


TESTIMONIO DE LOS CONTEMPORANEOS

19. Garcé Hernández, contestando a la 13.ª pregunta de las
«Probanzas del fiscal del Rey en el pleito que siguió contra el
Almirante de Indias don Diego Colón, hijo del primer Almirante
don Cristóbal sobre los descubrimientos que éste hizo en el
Nuevo Mundo» declara en Palos el 1.º de Octubre de 1515:


«... el dicho Almirante don Cristóbal Colon viniendo a la Rábida con su
hijo don Diego, ques agora Almirante, a pie se vino a la Rábida ques mo-
nasterio de frayles en esta villa, el qual demandó a la portería que le die-
sen para aquel niñico, que era nino, pan y agua que beviese, y que estan-
do allí este testigo un frayle gue se llamaba juan Perez ques ya dyfunto,
quiso fablar con el dicho D. Cristobal Colon é viéndole desposicion de tyerra
o Reyno ageno a su lengua... »(Navarrete, III, 561-562 y con importantes
correcciones en Autógrafos de Colón y papeles de América, por don Anto-
nio María Fabié, Boletín de la Real Academia de la Historia, Madrid, t.
XXII, 1893- p. 520-522).


20. Juan Martín Pinzón, hijo de Martín Alonso Pinzón, en
declaración prestada en Madrid el 28 de Agosto de 1535, al
tenor de la pregunta IX de la «Probanza del fiscal de S. M.
con la Virreina en la segunda instancia de la sentencia que se
dió en Dueñas», de sesenta años de edad a esa fecha, dice:

«... que sabe que si Sus Altezas no dieran al dicho Cristóbal Colón con
que ir al dicho descubrimiento, no tuviera con que hacello por ser como
era hombre pobre y extranjero destos reinos e que si otra cosa fuera, este
testigo lo supiera e no pudiera ser menos, porque a la sazón estaba en casa
de dicho su padre». (Fernández Duro, Colón y Pinzón, p. 247).

(...)»

Eduardo Albuquerque

quarta-feira, 3 de junho de 2009

Leão Pancaldo e D. João III

Sr. Rey D. João 3.º /
Carta de Leon Pancaldo a ElRey /
de como Gaspar Palha lhe mostrara huma Carta de Seguro /
firmada por S. A. pella qual lhe mandava fose a Portu /
gal e que lhe daria com que vivese, e sua molher; e porque /
elle era muito velho e não tinha filhos e queria Repouzar /
pedia a S. A. lhe perdoase; e Se S. A. quizese que elle /
o serviçe naquella Cidade de Saona o faria de /
boa vontade /
De Saona a 3 de outubro de 1531 /

[Torre do Tombo, Corpo Cronológico,] Parte 1.ª /
Maço 47.Doc. 65 N.º suc. 6035 / /


/ /

Pa(ra) el Rey no(sso) S(enhor) /
de Leon Pa(n)cado /
que trouxe /
gaspar palha /
a alvito a biij di(as) /
de d(e)z(emb)ro 1531 /



/ /
+ /
Señor /

despues de bezar las manos de V(uest)ra Real alteza le fago a saber com (...) /
nesta çibda* de Saona a comprir todo el partido q(ue) yo te (...) /
da Silvera de parte de V(uest)ra alteza y por q(ue) señor yo soi muy conten (...) /
gaspar palha a fecho en sercisio de v(uest)ra alteza e sido cont (...) /
abonados por la soma de tres mil y dozientos ducados doro (...) /
muy bien enformado de jacobo riquermo e de joam do don los (...) /
servidores de V(uest)ra Real alteza asi q(ue) señor yo me tengo por m(...) /
de todo lo q(ue) gaspar palha a fecho otro si fago saber a V(uest)ra Real alt (...) /
mo el dicho gaspar palha me a amostrado una carta de seguro firmada de (...) /
no de V(uest)ra alteza en q(ue) me ma(n)da dezir q(ue) yo vaya a portogal y q(ue) V(uest)ra alteza me /
dara co(m) q(ue) yo biva yo y mi muger señor de llo yo doy muchas grasias a dios y /
a V(uest)ra Real alteza por elho y por q(ue) señor yo soi masya viejo y no tengo hijos /
ni hijas y queria ya repozar y estar en tiera repozando estos pocos de dias /
q(ue) tengo de bevir ruego y pido por merçed a V(uest)ra Real alteza q(ue) por amor de /
dios me quiera perdonar se yo no vengo a portugal porende señor si fuere ser /
visio de V(uest)ra alteza venir yo a portogal no(n) podiendo yo venir por servisio de /
V(uest)ra alteza me fare traer a cuestas assi q(ue) señor mi postrera voluntad /
es de no(n) poner mas el pie en la mar señor pido por m(erce)d a V(uest)ra Real alteza q(ue) /
se yo puedo servir en nesta çibdad de Saona a V(uest)ra Real alteza me mande q(ue) /
le sirva q(ue) yo no(n) servire da criado antes quiero servir da esclavo y faze /
lho de buen grado señor yo queria dar un avizo a V(uest)ra Real alteza uno q(ue) /
yo q(ue)ria yr con las naos q(ue) me armava(n) en fransia señor q(ue)ria pasar por el es /
trecho de magalhanes e yrme a las yslas de banda y ally cargar las / /
/ / + /
naos de nues moscadas y masis y clavo y de alli pasara por la ysla de timor /
adonde tomara un poco de sandalo y de alli me fuera a demandar el cabo /
de buena esperansa sin q(ue) nao ninguna de V(uest)ra alteza me topara por la mar /
porq(ue) señor yo me allara en fin de novenbre al cabo de buena espera(n)sa las /
naos de V(uest)ra alteza no(n) parten de la india sino(n) in janeiro y por eso no(n) nos /
podiamos topar señor porq(ue) V(uest)ra Real alteza sea seguro q(ue) yo no(n) vaya mas /
aquellas partes ni otras personas mande V(uest)ra alteza fazer una tore /
en las yslas de banda en un puerto que se lhama luitata(n) en la qual /
tore mandara V(uest)ra alteza poner media dozena de buenos tiros con /
quinze o veinte buenos ombres la qual tore se puede muy bien fazer /
en la mar por ser mas segura de toda gente y este señor es mi pareser /
señor queria pedir de m(erce)d a V(uest)ra Real alteza me quiera otorgar una /
carta de cavaleiro por q(ue) señor por elha me sera fecha mucha honrra /
(...) nesto resebire grande merçed no me alargo mas salvo q(ue) q(uan)do Rogan /
(...) n[uestro] señor jesu cristo q(ue) acresiente la vida y estado de V(uest)ra /
(...) fecha en Saona a los tres dias del mes dotubre /
(...) y trenta y uno anos. / /

de V(uest)ra al(te)za Leo(n) pa(n)cado //








Transcrição paleográfica: Eduardo Albuquerque


* Nota da Ed. do Blogue: A palavra que se segue é precedida por um espaço maior que o normal nesta carta, aliás o espaço que a antecede já é ligeiramente alargado, pelo que se pode especular ter sido deixado em branco para preenchimento posterior.


segunda-feira, 1 de junho de 2009

Leão Pancaldo, de José Toribio de Medina

Leão Pancaldo, (a) de José Toribio de Medina, (b)
ALGUNAS NOTICIAS
DE
LEÓN PANCALDO
Y DE SU TENTATIVA PARA IR DESDE CÁDIZ AL PERÚ
POR EL ESTRECHO DE MAGALLANES
EN LOS AÑOS DE 1537 - 1538
ESTUDIO HISTÓRICO
SANTIAGO DE CHILE, IMPRENTA ELZEVIRIANA, 1908, pp. 7-9.

 
Patria y nacimiento de León Pancaldo.— Merece la
confianza de D. Diego Colón.— Se enrola como marinero
en la armada de Magallanes.— Sus peripecias
en ese viaje.—Es conducido preso á Lisboa.—Su testimonio
en el proceso de límites entre España y Portug-
al.— Regresa á su patria.—Es llamado á París.—
Contrato que celebra con un agente del Rey de Portugal.—
Asóciase con varios mercaderes para llevar
mercaderías al Perú. - Parte de Cádiz y no logra desembocar
el Estrecho de Magallanes. --Vuelve al Rio
de la Plata.—Critica situación en que se ve.—Arriba
á Buenos Aires.—Naufraga su nave.— Su muerte.—
Estrofas que le consagra Diaz de Guzmán (nota).

 
LEÓN Pancaldo (1) fué hijo de Mansino (2)
Pancaldo, y nació en Saona (3) en Génova,
(4) hacía los años de 1481.(5)
Su padre, como el de Colón, era cardador
do lanas, (6) y, según sus propias palabras,
«se habia criado mucho tiempo en
Castilla y Portugal», (7) habiendo conocido
y merecido la confianza de D. Diego Colón,
hijo del Almirante, quien le envió
desde la Isla Española un poder firmado
el 14 de Enero de 1514 para ciertos asuntos
que debía gestionar en Genova y que Pancaldo
delegó allí el 30 de Marzo de 1515. (8)
Ocupado probablemente en el tráfico entre
Italia y España, consta que se había
casado en su patria con «Salvaja (9) Pancal-
do» cuando se enroló como marinero (10) de
la Trinidad, una de las naves de la expedición
de Magallanes (11) ganando 1,200 maravedís
al mes. (12) No nos incumbe, por
cierto, relatar las incidencias de esa armada
memorable, pero no podemos excusarnos
de contar lo que á aquella nave aconteció
en su viaje de regreso, porque interesa
más de cerca á la biografia de Pancaldo.
(...)

Notas:
1. Este apellido ha sido escrito ya Pancado ya Pancaldo.
En la declaración que prestó en Valladolid, en
1.° de Julio de 1527, se firma Pancado, y así también en
otra de 2 de Agosto de ese año, allí mismo. Véase Medina,
Colee, de Docmu., t. II, pp. 136 y 173. Oviedo,
Hist. de las Indias, t. II, p. 191, le llama Pan Caldo.
Pero su verdadero apellido era, indudablemente, Pancaldo.
2. RaccolLa di docinnenti dalla Comissione Colombiana.
Parte V, t. II, p. 299.
3. Relación del sueldo que ha de haber la genle que
fue en la armada de Magallanes, etc. Archivo de
Indias.
4. En su declaración citada se le llama simplemente
«genovés», y él por su parte dijo «es natural de Génova».
Medina, Colec. de Doc., t. II, p. 173.
5. En la de 2 de Agosto de 1527, «preguntado de qué
edad era, dixo que es de edad de cuarenta é cinco años,
poco más ó menos, é ques natural de Saona, del señorío
de Genova». Medina, Colección citada, t. lI. p. 163.
En los Studij bibliografici e biografici sulla storia
de lla Geografía in Italia. Roma, 1878, 4.º, p. 143, se
fija equivocadamente el año de 1492; y de ahi que no
hayan otros podido explicarse la excusa de velez que
dio más tarde para negarse á entrar al servicio de Por-
tugal
6. Harrisse, « Discovery of North America, p. 727.
7. Declaración de 2 de Agosto de 1527. «Ha estado en
ambos reinos de Castilla é Portugal», dice en otra,
Medina, Colección, t. II, p. 173.
8. Harrisse, Christoph Colomb, II, 238, 450; y en Raccolta,
vol. citado, pág. 275.
9. Consta el hecho de la anotación relativa á su
sueldo.
10. Pues se ha dicho que Pancaldo fué como piloto,
debemos recordar à este respecto lo que expresó en su
declaración de 2 de Agosto de 1527: «A la segunda pre-
gunta dixo que este testigo fué por marinero á los dichos
Malucos en la armada de que fué capilán general
Hernando de Magallanes»... Medina, Colec, citada, t. II,
p. 163.
11. «Relación déla gente que va en las naos», etc.,
Medina, Colección de documentos, t. I, p. 114.
12. « Relación del sueldo que ha de haber, etc.», Archivo
de Indias, 1-1-2.

____________

(a)
Leon Pancaldo
«Leon Pancaldo (Savona, 1482 Rio de la Plata, 1540) è stato un navigatore italiano.
Partecipò, con altri italiani, al primo viaggio di circumnavigazione intorno al mondo sulla nave "Trinidad" come nocchiero sotto il comando di Ferdinando Magellano; catturato dai portoghesi alle Molucche durante il viaggio di ritorno, fu a lungo prigioniero.
Biografia
Leon Pancaldo nacque a Savona nel 1482, figlio di Battistina de Reposano (o Repusseno) e Manfrino Pancaldo, un tessitore di panni che era stato in ottimi rapporti con un altro lanaiolo, Domenico Colombo, nel periodo in cui la famiglia di Cristoforo Colombo aveva risieduto nella città della Torretta. Grazie all’esperienza acquisita in gioventù compiendo viaggi commerciali nel Mediterraneo per conto del padre (giungendo in Castiglia ed in Portogallo), Leon Pancaldo divenne ben presto un esperto marinaio, in grado di compiere il calcolo astronomico, di conoscere i venti, di identificare la posizione geografica di una nave e di disegnare una carta di navigazione.
Nel 1514 sposò Selvaggia Romana, figlia dell’acimatore di panni Antonio Romana.
(...)
Bibliografia
Guido Mazzitelli, La spedizione di Magellano e Leon Pancaldo savonese, Marco Sabatelli editore, Savona, 2001.»


(b)
«José Toribio Medina Zavala (Santiago; 21 de octubre de 1852 – 11 de diciembre de 1930) Bibliógrafo e Historiador chileno, el mayor recolector de fuentes para el estudio de la historia de su país.»
Toribio de Medina (esp.)
Toribio de Medina (ing.)
(Proximamente
mais notícias sobre
o filho do tecelão...)
Eduardo Albuquerque

quinta-feira, 2 de abril de 2009

Um sapateiro judeu na realeza ibérica


Muito se tem escrito sobre a impossibilidade da mobilidade social e baseado nisto se refuta categoricamente que alguém, chamado depreciativamente de cardador de lã, possa alguma vez ascender na hierarquia social.
Ora vejamos o caso concreto dum sapateiro cujo neto é duque e o tetraneto monarca:
Isabel, a Católica é filha de Isabel de Portugal, neta de D. Isabel e do Infante D. João. Este era filho de D. João I de Portugal e de D. Filipa de Lencastre.
E quem é a esposa do infante D. João?
A esposa do infante D. João, D. Isabel, era filha do primeiro duque de Bragança, D. Afonso. Este é também filho de D. João I (é portanto, meio-irmão do infante D. João). Mas o mais curioso é ser Inês Pires Esteves, a mãe do primeiro duque de Bragança. Esta era nada mais, nada menos do que uma judia convertida, filha também de dois judeus, Pêro ou Fernão Esteves, o Barbadão sapateiro de Vila Viçosa e de sua esposa Mécia Anes.
Talvez se devesse pensar melhor as sociedades ibéricas no início da Idade Moderna.


(Clicar na imagem para ampliar)

sexta-feira, 21 de novembro de 2008

Exemplo de mercador elevado à alta-nobreza

Fernão Gomes
Serviu o rei em Ceuta, e na tomada de Alcácer, Arzila e Tânger onde o rei o fez cavaleiro; em 29-8-1474 recebeu nobreza com a atribuição de cota de armas e apelido «da Mina», tudo transmissível a seus filhos.
Em 1478 é elevado ao Conselho Régio.
A entrada de filhos de plebeus ao serviço da Casa Real, entreabrindo-lhes as portas da possibilidade de nobilitação, era motivo de escândalo e de preocupação obsessiva dos «cidadãos da governança». Perspectiva idêntica manifestaram ao ver que mesteirais se aproveitavam do novo sistema de administração das aposentadorias, não só para enriquecer e exercerem o mando, «ca eles que soíam e hão de ser mandados pelos bons mandam agora», mas também, e isso vinha logo à cabeça do capítulo, porque «nunca mais usaram de seus ofícios mecânicos de que antes usavam por acharem este direito [administração das aposentadorias] tão grosso que sempre dele têm que comer por onde já são feitos escudeiros».
... parece evidente que diversas portas de ascensão social a caminho da nobilitação se começavam a abrir no Portugal das décadas de sessenta e de setenta do século XV. Forçadas pela recuperação demográfica e económica, mas não só. A guerra foi o outro grande factor de nobilitação, tanto no Portugal de D. Afonso V, como na Espanha dos Reis Católicos. D. João II aceitou pôr travão e corrigir, a pedido dos povos em 1481-82, a política de seu pai que, no contexto das «guerras passadas de Castela» ou «nas partes dalém de África», conferira estatuto e privilégios de «vassalos acontiados» a numerosos oficiais mecânicos.


(João Cordeiro Pereira, «A Estrutura Social e o seu Devir», Nova História de Portugal, vol. 5, 1. ed., Lisboa, 1998, pp. 287- 289.)


Ver mais casos de nobilitação de burgueses.
(Última actualização: 27-11-2008)

quinta-feira, 19 de junho de 2008

Cristóvão Colombo – Argote de Molina



No âmbito do enquadramento nobiliárquico da família Colón, apresenta-se hoje, um breve excerto tirado de Gonçalo Argote de Molina, Nobleza del Andaluzia, Sevilla, por Fernando Diaz, año 1588 (1), Livro II, pp. 240 ss.

Página 240v

De La Nobleza de Genova, Y
De las veynte y ocho Familias della.
Cap. CXXI

Escrive Augustin Iustiniano en su historia, q(ue) en el año de mil y quinientos e veynte y ocho reduxo la Señoria de Genova la nobleza della a veynte y ocho Casas y Familias nobles en amistad y confederacion para su reformacion, con orden que todas las demas Casas nobles se incluyessen en estas veynte y ocho usando de los apellidos dellas. Los nombres de las quales por orden del A.b.c. Son los seguintes.(2) (...) //

Página 244v

// De las quales veynte y ocho Casas ay gran memoria en los Anales de los Consules de la nacion de Genova, q(ue) en la ciudad de Sevilla á avido desde su conquista. Cuya Casa de Consulado es en el fin dela Calle de Genova de la misma ciudad, adonde cada año eligian dos Consules de su nacion, a cuyo cargo estava, defender las causas generales. En los tiempos antiguos fue este Consulado de mucha juridicion con grandes previlegios de los Reyes, aunque de presente solo conservan este nombre. Delas quales en estos Reynos ay oy ilustres Casas y Mayorazgos. (...) //

Página 245

// (...)

Alterose despues esta Ley del año de mil quinientos e veynte y ocho en el año de mil quinientos e sete(n)ta y seys. Porque las demas Familias nobles, que en las 28 se avian consumido, no contentos con esta reformacion, y de estar gastados sus apellidos en los agenos, pidieron a la Señoria, que esta confederacion se deshiziese, y cada uno gozasse libremente de su apellido an //

Página 245v

// antiguo, y de la nobleza y calidad que pur el se le deviesse, aviendo sido, como fueron, las suyas tan ilustres con grandes hazãnas en gloria de la patria.

De las quales avian salido Principes, Señores y Grãdes, que por sus valores mereciero(n) casar con hijas de los Emperadores Griegos, y en otras Casas Reales de la Christiandad, y era cosa indecente y rigurosa, passar adelante aquella reformacion. Principalme(n)te constando por los libros y Anales de aquella Señoria averse hallado las de mas Familias della en el año de mil y quinze en la conquista de Cerdeña, y prision del Rey Moyfayto. (...)

Y particularmiente en los Reynos de Espana en la conquista de Almeria en el año de mil y ciento y quarenta y siete, onde ganaron el Vaso de la Esmeralda, que oy tiene aquella Señoria, aunque las historias de Genova refieren averla ganado en las guerras de Ultramar. (...)

Y don Christoval Colon primer Conquistador de el nuevo mundo de las Indias, que como escrive Paulo Iovio en sus Elogios, fue natural de Albizolo cerca de Saona de aquesta Señoria, de quien deciende la Casa del Duque de//

Página 246

// de Veragua Almirãte de las Indias, y Marques de Xamayca. Cuyas Armas son un Escudo en Mantel, en el primero un Castillo de oro en campo roxo, y en el segundo un Leo(n) Roxo en campo de plata, y en lo baxo unas Ondas de plata y azul con cinco islas de oro, con una letra q(ue) dize.

A Castilla, y a Leon mundo nuevo dio Colon. (...)



___________

(1) (c) Universidad de Sevilla.

(2) Calva, Cattaña, Centuriona, Cibo, Cigala, Doria, Fiesca, Fornara, Franquis, Gentil, Grilla, Grimalda, Imperial, Interiana, Iustiniana, Lercara. Lumelin, Marin, Negra, Negrona, Palavisina, Pinela, Prementoria, Salvago, Sauli, Spinola, Vivaldo, Vzodimare.

Eduardo Albuquerque

quinta-feira, 14 de fevereiro de 2008

Filipa Moniz - a não comendadeira

Dos estudos recentes sobre a comunidade feminina da Ordem de Santiago destacam-se os de Joel Mata: A Comunidade Feminina da Ordem de Santiago – A Comenda de Santos na Idade Média (1991) e A Comunidade Feminina da Ordem de Santiago – A Comenda de Santos em finais do Século XV e no Século XVI – Um Estudo Religioso, Económico e Social. Tratam-se de dois trabalhos exaustivos e sistemáticos, cobrindo cronologicamente a Idade Média e os inícios da Moderna, procurando compreender, à luz da documentação coeva – e na medida em que ela o permite – a realidade social, económica e religiosa das mulheres recolhidas neste convento.

O primeiro estudo é o mais interessante para o esclarecimento dos (falsos) problemas criados à volta de Cristóvão Colombo, especialmente em torno do seu casamento com Filipa Moniz, o seu estatuto social, e da relação de ambos com a Ordem de Santiago. Especificamente esta obra não é um estudo sobre a esposa de Cristóvão Colombo, nem sobre qualquer matéria colombina entendida como a busca de elementos para a biografia do navegador italiano. Trata exclusivamente do Convento de Santos e tem como um dos objectivos a inventariação dos nomes de mulheres referidas na documentação. Entre esses nomes surge o de uma Filipa Moniz, ao qual não está associado mais nenhum dado que possibilite a identificação positiva com a filha de Bartolomeu Perestrelo e esposa de Cristóvão Colombo. No entanto poderá aceitar-se ser a mesma pessoa, considerando o período cronológico e o facto de não se conhecerem outras referências a esse nome noutras fontes coevas.

No mosteiro de Santos Filipa Moniz é referenciada por Joel Mata em pelo menos dois documentos entre Janeiro de 1475 e Janeiro de 1479. Estes documentos são mencionados numa relação de mulheres onde, entre outros dados, se distingue entre dona e não-dona: Filipa Moniz é referida como não-dona[1]. Da leitura da tese de Joel Mata também se confirma a ideia já aqui aflorada de Filipa Moniz não ser comendadeira de Santos, logo, e necessariamente, de Santiago. Afirma o estudioso:

«Por várias vezes se encontra nos autores, o título de comendadeira expresso no plural pretendendo designar de uma forma geral as freiras professas. Com efeito, tal designação não foi detectada no acervo documental compulsado, excepção feita a um traslado datado de 1781 de um contrato agrário, de 1483, do tempo de D. Beatriz de Meneses»[2].

Contrariamente ao que tem sido insistentemente declarado pela pseudo-história, esta afirmação de Joel Mata, resultando de um estudo sistemático da documentação relativa ao Mosteiro de Santos e produzida num contexto onde as questiúnculas colombinas estão completamente ausentes, deverá ser prova suficiente de que Filipa Moniz não era comendadeira de Santiago, simplesmente porque esse título se referia exclusivamente à superiora da instituição.

Após a morte do mestre Mem Rodrigues de Vasconcelos o mestrado de Santiago passou para as mãos da família real portuguesa. Primeiro para D. João, filho de D. João I, depois para D. Fernando, genro do anterior e irmão de D. Afonso V. D. Fernando esteve «bastante atento aos negócios do Mosteiro de Santos[3]», sucedendo-lhe o seu filho D. João e, após a morte deste, o príncipe D. João.

Dada a falta de fontes portuguesas, o autor tenta colmatar o facto socorrendo-se sobretudo da bibliografia espanhola e dos estudos da historiografia do país vizinho sobre a ordem, o que poderá não corresponder inteiramente à realidade nacional.

Escreve:

«O governo e a administração destas casas estava a cargo de um grupo de monjas, freiras ou donas, como indiferentemente se chamavam, que faziam profissão e recebiam o hábito de Santiago, obrigando-se ao cumprimento absoluto dos ditames da Regra.

Oriundas em larga escala das camadas nobres elegiam, entre si, a prioresa que na Ordem toma o nome de Comendadeira, pela sua virtude e exemplo dado na comunidade, cuja aprovação era da competência do mestre[4]

Estas duas frases, a terem aplicação em Portugal, obrigam a deduzir que Filipa Moniz seria professa do mosteiro de Santos (as donzelas aos 15 anos tinham de optar por sair ou professar[5]), pois aparece referida em actos de administração do mesmo a partir de 1475. Já as mesmas duas frases não permitem concluir que fosse de alta-nobreza, mas tão só, e provavelmente, nobre.

A comendadeira, ou seja a superiora, é oriunda das camadas superiores da nobreza[6] e, no caso português, «algumas comendadeiras não têm ou parecem não ter qualquer afinidade com os cavaleiros da Ordem»[7]. O comendador tinha a competência de administrar o património das monjas, «o que no caso português pouca influência teve»[8]. A regra é omissa quanto à natureza dos membros femininos do mosteiro, servindo o mesmo para recolhimento da família dos freires quando em guerra ou retiro[9].

Mas todas estas normas, fossem elas quais fossem, de pouco valiam na altura em que Filipa Moniz frequentou o mosteiro de Santos; o desmando estava instalado ao ponto de obrigar ao estabelecimento de novas regras. É D. Jorge quem as vai estabelecer em 1509, pois, como o próprio faz escrever:

«porque a casa e moesteiro de Santos foy principalmente ordenada pera as vyuvas do habito que foram mulheres de cavalleiros da Ordem e pera suas filhas o que atee ora se nom guardou»[10].

O mesmo D. Jorge é bastardo duma comendadeira (D. Ana de Mendonça), sobrinha de outra comendadeira (D. Violante Nogueira), o que é prova cabal de que condições tidas por essenciais para o ingresso nas ordens, como a legitimidade, é coisa de somenos importância quando se trata do exercício dum poder efectivo que se detém sobre as instituições e sobre as pessoas.

Em conclusão, Filipa Moniz não é comendadeira, pois essa é a designação dada à superiora; não é dona, já que essa é uma das designações genéricas das freiras; nem é de alta-nobreza, pois nada há nestes documentos nem no estudo de Joel Mata que o permita afirmar.



[1] Joel S. F. Mata, A Comunidade Feminina da Ordem de Santiago. A Comenda de Santos na Idade Média, Porto, 1991, p. 237. O documento de 1475 está, provavelmente por gralha, identificado pelo autor como sendo de 1465.

[2] Id. Ib., p. 53.

[3] Id. Ib., p. 14.

[4] Id. Ib., pp. 16-17.

[5] Id. Ib., pp. 54-55.

[6] Id. Ib., p. 51.

[7] Id. Ib., p. 52.

[8] Id. Ib., p. 17.

[9] Id. Ib., p. 51.

[10] «Regra», apud Joel S. F. Mata, Op. cit., p. 52.