sexta-feira, 31 de janeiro de 2014
Mais um prego no ataúde do Colombo português
Mysterio desvendado? Colombo: "Visorey e Governador General".
Excelente demonstração de como se trabalha em História.
quarta-feira, 2 de dezembro de 2009
António Gallo - De navigatione Columbi per inacessum antea Oceanum Commentariolus

Thacher, John Boyd
Christopher Columbus, His Life, His Works, His Remains, as revealed by original printed and manuscript records, together with an Essay on Peter Martyr of Anghera and Bartolomé de las Casas, the first Historians of America, Volume I, Parte I, 1903, pp. 189 a 195.
«
189
CHAPTER XXVIII
THE FIRST GENOESE BIOGRAPHERS
The historian can perform no better service than to present
the sources of his information.
(...) Antonio Gallo, the first of
these, was one of the most eminent citizens of Genoa. He was //
190
// Chancellor of the Bank of St. George, (1) as his father, Ambrosio,
had been before him, and as his own son, Bernardo, was after
him. From June 14, 1477, until he died he was the official
chronicler of the Republic. The following is his record concern-
"Muratori, Rerum Italicarum, vol. xxiii., p. 301. Antonii Galli.
"De navigatione Columbi per inaccessum antea Occeanum Commentariolus
"Christophorus & Bartholomaeus Columbi, fratres, natione Ligures, ac
Genuae plebejis orti parentibus, & qui ex lanificii (nam textor pater, car-
minatores filii aliquando fuerunt) mercedibus victitarent, hoc tempore per
totem Europam, audacissimo ausu, & in rebus humanis memorabili novitate,
in magnam claritudinem evasere. Hi siquidem intra pueriles annos parvis
literulis imbuti, & puberes deinde facti, de more gentis in navigationes ex-
iverant. Sed Bartholomaeus, minor, natu in Lusitania demum Ulissipone
constiterat, ubi intentus quaestui tabellis pingendis operam dedit, queis ad
usum nauticum justis illineationibus, & proportionibus servatis, maria, por-
tus, littora, sinus, Insulae effigiantur. Proficiscebantur ab Ulissipone quo-
tannis, ac redibant emissa navigia, quae coeptam ante hos annos quadraginta
navigationem per Oceanum ad Occidentales AEthiopes continuatas terras,
gentesque omnibus retro seculis incognitas, aperuere. Bartholomaeus autem
sermonibus eorum assuetus, qui ab alio quodammodo terrarum orbe redibant,
studio pingendi ductus, argumenta, & animi cogitatum cum fratre rerum
nauticarum peritiore communicat, ostendens omnino necessarium. si quis
AEthiopum Meridionalibus littoribus relictis in pelagus ad manum dexteram
Occidentem versus cursum derigeret, ut is procul dubio continentem terram
aliquando obviam esset habiturus. Qua persuasione Christophorus in-
ductus, in aulam Regum Castellae se se insinuans, viros doctos alloquitur, ac
docet, in animo sibi esse, nisi adjumenta defecerint, multo praeclarius, quam
Lusitani fecissent, novas terras, populosque novos, unde minime putetur,
invenire. Haec autem ad aures Regias per hos viros, quibus ea vana non
viderentur, delata, studio glorise, atque cum Lusitanis aemulationis incensos,
Reges perpulere, ut Columbo bina navigia exornari ad eam navigationem,
quam meditatus erat, jusserint. Quibus ille navigiis postquam ab Insulis
Fortunatis Meridiem versus navigaverat, ac jam proximus ei Paralello vi-
deretur, qui sub Cancro est, declinans ad manum dexteram, atque altum,
inaccessum, vastumque petens, omnium navigantium audacissimus com-
plures dies ad Occidentem tenuit. Neec tamen usquam aut Insulae, aut
aliae terrae apparebant, quamvis quadragies centena millia passuum a Gadi-
bus Occidentem versus remotum se se jam esse arbitraretur. Jamque in
desperationem verti audacia coeperat; nam etiam ex comitibus plerique
retro cursuum, ne, si perseverarent, alimenta deficerent, suadebant. Sed
________
(1) It was in his hand as an official of the bank that one finds recorded in the books of
that institution the reception of the two famous holograph letters written by Chris-
topher Columbus.//
191
// ipse animi constans, & vultu intrepidus, turn demum dixit, certum sibi esse,
quod cognitis ac perspectis signis animadverteret, in posterum diem terras
apparituras; dictoque mox fides non deficit: quae illi maximam auctori-
tatem, ac dictorum factorumque omnium posthac fiduciam apud suos
addidit. Insulae erant, ut postmodum ipse per epistolas scripsit, ad septin-
gentas a continenti (quam tamen Insulam nondum circumactis navigiis
arbitraretur) non multum diremtae. Ex his feri quidam homines aliquot
inculunt, quos Canibales appellant, humana carne vescentes, ac Insularum
aliarum Populos latrociniis infestantes. Nam cavatis magnarum arborum
truncis navigantes ad proximos trajiciunt, atque homines quasi feras incibos
venantur. Ex his cavatis arboribus unum in mari nactus Columbus plenum
hujusmodi feris hominibus, non sine proelio, ac magna vi, cum se se accer-
rime defenderent, cepit, captivosque ex his nonnullos in Hispaniam usque
postea pervexit.
"Primam, ad quam appulit, Insulam, Hispaniolam nuncupavit, in qua
multi mortales paupertate ac nuditate conspicui cernebantur. Hos primo
nutibus ad securitatem congressus evocatos, postque donis & omni genere
humanitatis alliciebat. Facile apparebant stupentes novi coloris, novique
habitus alienigenas homines, non tamquam terrigenas, sed tamquam e
coelo demissos admirati. Nulla ibi animalia quadrupedia, praeter canes
quosdam pusillos haberi cognitum est. Alimenta hominum sunt radices
quaedam, & glandes longe alia figura quam nostrae, pares tamen sapore, nisi
essent etiam jucundiores. Aurum modicum collo pendente lamina an-
nexum, & pectori haerente; ac ad usque pudenda quasi velamen paucis
deductum, virorum mulierumque commune. Sed Christophorus quad
maxime quassiverat, consequutum se existimans, retro ad Hispaniam re-
meare quamprimum constituit, ut instructior deinde ad has easdem Insulas
terrasque rediret. Relictis igitur quadraginta ex suis in locum, quem
ceperat, & communiverat, quasi possessionem pro Regibus Castellae adeptus,
& se se mox rediturum pollicitus, linquens littora illa cursum retro ad Ori-
entem, unde venerat, direxit, in Hispaniamque revertitur; nuntiosque
praemisit, quibus omnia a se gesta Reges pernoscerent: quibus ea plusquam
dici posset gratissime fuere. Nam Christophorum delatis honoribus extollen-
tes, & Praefectum Regium totius rei maritimae declarantes, obviam illi miser-
unt clarissimos ex omni Regno proceres, a quibus ad se honorificentissime
deduceretur. Adduxerat ipse ex Barbaris secum aliquot, per quos gestae rei
fides magis confirmaretur. Ceterum ut Reges volebant, fama per omnes
terras interea diflunditur, auro plurimo inventum orbem (quem Indiam
vocitabant) & aromatibus, & plerisque rebus pretiosissimis ad usum vitae
mortalium abundare. Alia igitur navigia pluscula, & minora parantur, &
rebus his instructiora, quibus Barbarorum animi allici magis posse puta-
bantur. In primis autem homines ex omni artificio, & animalia complura
ex omni genere, etiam sues, quorum incrementum mirabile postea fuit. Sed
triticum a semente prima statim ad altitudinem grandiusculam enatum,
antequam spicesseret, evanescens, deperierat. At Regum jussu arma
virique navibus numero duodecim imponuntur, ut vel etiam renitentes//
192
// Barbari ad quodlibet officium cogerentur. Bartholomaeum, ac tertium fra-
trem jacobum in ea expeditione Christophorus secum duxit, classemque
hujusmodi ad Hispaniolam per navigationem dierum non amplius viginti
salvam perduxit; suosque quos reliquerat, ad unum omnes a Barbaris
reperit strangulatos, quod in eorum mulieres injurii fuisse dicerentur.
"Sed Christophorus accepta quidem Barbarorum ingratitudine atque
saevitia, cum his tamen per nova beneficia reconciliatus, dolorem dissimu-
lans, quo ad reliqua destinata animo expeditior progrederetur, de auro
primo inquirit, & de speciebus in nostro orbe pretiosioribus. Aurum modi-
cum, & semen quoddam Piperi persimile & figura & sapore, non multum
colligit. Oppidum adductis materiis aedificat, eique Elisabat nomen in-
didit. Ipse duabus ex omni numero navium assumtis Insulam ipsam cir-
cuit; utque ulteriora pernosceret, litus Johannae, quam Insulam quoque
penetraverat, ita primo adventu nuncupatem, dies unum & septuaginta
pernavigat, Occidentum versus perpetuo cursum tenens. Nullam umquem
navigationem, neque longiorem, neque diuturniorem continuatione fuisse
constat; quippe circiter sexagies centena millia passuum vir nauticus, &
cursus navigiorum aestimator peritissimus confecisse se ex dierum noctium-
que cursu computato, ipsemet in epistolis, quas vidimus manu propria
ipsius subscriptas, prodidit. Ultimum locum Evangelistam nuncupavit.
Remeansque, quantum licuit, sinus, promontoria, portus, atque omne litus
decursum signavit in Tabula. Referebat autem hoc litus elevationem
Aretici Poli decem & octo graduum habere, cum quatuor & viginti.
Septentrionale littus Hispaniolae Insulae Poli ipsius altitudinem ostendat.
Dicebat quando etiani ex observatione suorum, Anno Domini Quarto, &
Nonagesimo & Quadringentesimo supra Millesimum Eclipsim apparuisse
mense Septembris quatuor horis naturalibus ante in Hispaniola quam Hispali
visam fuisse: ex qua computatione colligi licet, cam Insulam horis quatuor,
& Evangelistam, si modo vera referuntur, decem a Gadibus & Hispania
distare; quo modo non amplius duabus horis, hoc est duodecima parte
totius circuli terrarum ab eo loco, quem Bartholomaeus Catigara vocat, &
ultimum habitabilem in Oriente constituit, abesse. Per quas duas horas
si dabitur, non obviantibus terris, posse navigare, ultimus Oriens, omni de-
curso inferiori nostro Emispherio, cursu contrario conjunctus fuerit a ten-
dentibus in Occidentem. Finis.
"Brief Relation of Antonio Gallo Concerning the Voyage of Columbus by Way
of an Ocean Hitherto Unknown
"Christopher and Bartholomew Columbus, brothers, of the Ligurian
nation, sprung from plebeian parentage and who supported themselves
from the wages of wool-working (for the father was a weaver and the sons
were at times carders), at this time acquired great fame throughout the
whole of Europe by a deed of the greatest daring and of remarkable novelty
in human affairs. Even if these had small learning in their youth, when//
193
// they were come of age, they gave themselves to navigation after the manner
of their race. But at length Bartholomew, the younger by birth, estab-
lished himself at Lisbon in Portugal, where for his livelihood he undertook
the production of painted maps adapted to the use of mariners, on which in
correct drawings and their true proportions are represented seas, harbours,
coasts, bays, and islands. Every year there went forth from Lisbon and
returned expeditions by the sea to the Western coasts of Africa, which had
their beginning forty years before, and which revealed continental lands
and peoples unknown in all ages. But Bartholomew, influenced by his
study of maps and familiar with the tales of those who in some manner re-
turned from distant parts of the world, communicated their arguments and
thoughts to his brother, more skilled in maritime matters, disclosing how, as
a matter of necessity, if any one leaving behind him the southern shores of
Africa should direct his course in the open sea to his right hand, toward the
west, he would surely come somewhere on his way upon continental lands.
Christopher, influenced by this reasoning, obtaining admission to the Court
of the Sovereigns of Castile, discussed the matter with learned men and
declared his purpose, unless he failed to secure assistance, to discover much
more easily than the Portuguese had done, new lands and new peoples in
places little thought to hold them. But these things being reported by
these men to the ears of the Sovereigns, to whom they did not seem chimer-
ical, the Sovereigns urged on by a desire for glory and roused to action by a
spirit of rivalry toward the Portuguese, commanded that Columbus should
be supplied with a couple of ships from the expedition which he had planned.
With which ships, after that he had sailed toward the south of the Fortu-
nate Islands and when it seemed that he was on the same parallel, turning
to the right hand and thus directing his course out on the deep, unknown,
and vast ocean, most daring of all navigators, he held on his way toward the
West for many days. Notwithstanding, neither islands nor other lands ap-
peared, although he estimated that he had sailed in the distant sea 4000
miles from the straits of Cadiz. And now courage altered and despair be-
gan, for many of his crew pleaded with him to turn back on his course, lest
if they persevered their supplies should fail. But he himself, constant of
purpose and serene of countenance, declared that he was himself certain,
judging by signs which he knew and recognised, that lands would appear
the following day: and thereupon confidence in him was not wanting: and
this increased his great authority and the faith in his words and deeds
which ever afterward prevailed among his followers. The islands were
seven hundred, as he afterwards wrote in his letters, not very far from the
continent (which he considered the island to be as it had not yet been cir-
cumnavigated by ships). Of these islands some are inhabited by wild men
whom they call cannibals, feeding on human flesh, disturbing the people of
the other islands with their robberies. For they cross over to the neigh-
bouring islands, navigating in the hollowed trunks of trees, and the men are
hunted for food as if they were wild beasts. Columbus, meeting on the sea
with one of these hollowed trees filled with the wild men, captured it, not//
194
// without a struggle and great force, for they defended themselves valiantly,
and when he returned he brought back to Spain with him as captives some
of these. He named the first island on which he landed, Española, in which
were seen many people conspicuous for their poverty and nakedness. He
enticed to him these people, who were crowded together for safety, first by
signs and afterwards by gifts and all kinds of gentleness. They easily ap-
peared affected by their new colour and by men dressed in strange and new
ways, admiring them as not natural to their world but as if sent from heaven.
No quadrupeds are known to be there except certain very small dogs. The
foods of these people are certain roots and acorns longer in shape than ours,
but equal in flavour, unless they might be a little more pleasant. From
their neck and breasts and fastened by a hanging plate they have a little
gold: and some of them have a sort of garment covering their natural parts,
a custom common to both men and women. But Christopher, thinking
that he had found that for which he so eagerly sought, determined to sail
back to Spain in order that with better equipment he might return to these
same islands and lands. Therefore forty of his people being left behind in
the places which he had taken and fortified, taking possession as if for the
Sovereigns of Castile, and promising his people quickly to return, leaving
those shores, he directed his course toward the East, whence he had come,
and returned into Spain: and he sent messengers, from whom the Sovereigns
learned of all that had been accomplished, by which they were pleased more
than it is possible to relate. Extolling Christopher with honours and nam-
ing him Royal Admiral for all maritime affairs, they sent to meet him the
most illustrious men in their whole kingdom, by whom he was most honour-
ably conducted into their presence. He himself had brought with him
some of the savages, by whom he was able to confirm the magnitude of the
thing accomplished. And so the Sovereigns wished that the fame of this
might be disseminated throughout all lands and that the world discovered
(which they called India) abounded in much gold and spices and many
things most precious for the use of mortals. Other ships were prepared,
some larger and some smaller, but better adapted for these things, with
which the minds of the savages might be more easily won. But first of all
they sent men representing every trade and many animals of every kind as
well as sows, whose fertility afterward was marvellous. But wheat from its
first sowing sprang up to a most inordinate height, and then, before it had
blossomed, it withered away. And at the order of the Sovereigns twelve
of the ships in number were loaded with men and arms so that if the savages
resisted they might be brought to whatever employment was best. Chris-
topher took with him on this expedition Bartholomew and a third brother
Jacobus and he conducted his fleet safely to Española by a navigation
lasting not more than twenty days; he found his people whom he had left
behind him strangled to the very last man by the savages because they said
their women had suffered injury.
"But Christopher, enduring the ingratitude and treachery of the savages,
reconciled himself to them with renewed benefits, dissimulating his grief in//
195
//order that he might proceed more expeditiously to the things remaining to
be done: he inquired first for gold and for the things most precious in our
world. He gathered a little gold and a seed like to that of pepper in shape
and flavour. He built a town of materials brought with him, and to it he
gave the name of Elizabeth. He himself, with two vessels selected from all
the fleet, sailed around the island: and as he thoroughly examined the
country farther along, he navigated to the coast of Joanna, which island he
had found, so naming it on his first voyage, sailing along it for one and
seventy days, continually holding a course toward the west. Never has
there been such a navigation nor one of such length, nor one of such dura-
tion, as this sailor man declares that it was of 6000 miles, and he is most
skilled in estimating the courses of navigations, computing the course by
days and nights, as he himself described in his letters which we have seen
written by his very own hand. He named the region farthest distant,
Evangelista. And returning, as he chose, he described on a map the bays,
promontories, harbours, and the entire coast. He reported that on this
coast the Arctic Pole was elevated 18 degrees and on the north side of the
island of Española the elevation was 24 degrees. He declared also from
the observation of his people that when in the year of our Lord 1494 there
appeared an eclipse in the month of September, it was seen in Española four
hours before that it was visible in Spain: from which calculation it may be
deduced that this island is distant four hours and that Evangelista, if they
are correctly reported, ten hours from the straits of Cadiz and Spain: by
which it is estimated that it is not more than two hours, that is the twelfth
part of the whole circumference of the earth, from that place which Bar-
tholomew calls Catigara and the last habitable place to the East. So if it
be possible to sail on these two other hours, no intervening lands occurring,
the farthest East lying directly under our hemisphere will be united in a
contrary course by those going to the westward." »
____________
Ver também:
___________
Imagens:
La fiaccola della Verità, dall'opera Antiquitates Italicae Medii Aev
Eduardo Albuquerque
domingo, 15 de novembro de 2009
Os Fugger - Um Notável Exemplo de Ascensão Social

Da Bayerische Landesbibliothek Online divulgamos estas breves notas:
«Resources on the history of the Fugger family
The Fugger family, a family of weavers that had moved to Augsburg in 1367, in the course of the 15th and 16th century became one of Europe's most powerful merchant dynasties. Ennobled at the beginning of the 16th century, the Fuggers started to withdraw step by step from business during the second half of the century. In the decades following 1600 they adopted an aristocratic lifestyle.
In 2009 the Bayerische Staatsbibliothek (Bavarian State Library) acquired two precious and highly informative books on the family history of the Fuggers.

Das Geheime Ehrenbuch der Fugger
Signatur: Cgm 9460
Fuggerorum et Fuggerarum... imagines
Signatur: Cod.icon. 380»

Em acréscimo, damos publicidade a mais estes registos da Wikipédia:
«"Jacob Fugger the Rich"
He was elevated to the nobility of the Holy Roman Empire in May 1511, and in 1519, led a consortium of German and Italian businessmen that loaned Charles V 850,000 florins (about 95,625 oz(t) of gold) to procure his election as Holy Roman Emperor over Francis I of France. The Fugger's contribution was 543,000 florins. Jakob died in 1525. He is considered to be one of the richest persons of all time, and today he is well known as Jakob Fugger 'the rich'. »

«La asociación con Maximiliano I
La arriesgada, pero también extremadamente lucrativa, asociación de los Fugger con Maximiliano I es sin duda atribuible a Jakob. Con su apoyo la casa de los Habsburgo fue la dinastía dominante en el futuro del Sacro Imperio. (...)
El 15 de julio de 1507 el empeñó a Jakob Fugger el condado de Kirchberg, la ciudad de Weißenhorn y los señorío de Senden, Pfaffenhofen an der Roth y otras posesiones de los Habsburgo en Austria Anterior (...)»

_____________
Fontes:
- Bayerische Landesbibliothek Online
- Resources on the history of the Fugger family
- FUGGER
- Jakob Fugger
- Fugger Family
- St. Anne's Church, Augsburg
- Fernão de Noronha

_____________
Ver também:
Ehrenberg, Richard
Das Zeitalter der Fugger: Geldkapital und Creditverkehr im 16. Jahrhundert (1896);
Haebler, Konrad
Die Geschichte der Fugger'schen Handlung in Spanien (1897);
Stauber, Anton
Das Haus Fugger;
Schulte, Aloys
Die Fugger in Rom, 1495-1523. Mit Studien zur Geschichte des kirchlichen Finanzwesens jener Zeit (1904);
Jansen, Max
Die anfänge der Fugger (1907);
Hümmerich, Franz
Die erste deutsche Handelsfahrt nach Indien, 1505/06: ein Unternehmen der Welser, Fugger und anderer Augsburger sowie Nürnberger Häuser (1922);
Klarwill, Victor
Fugger-Zeitungen: ungedruckte Briefe an das Haus Fugger aus den Jahren 1568-1605 (1923).
_____________
Imagens:
- Johann Jakob Fugger (1516 - 1575) und Ursula von Harrach (1522 - 1554)
- Jacob Fugger by Albrecht Dürer
- Augsburg, Holzschnitt aus Hartmann Schesdels "Weltchronik", Nürnberg 1493
- Pintura nupcial de Sibylle Artzt y Jakob Fugger
- Jakob Fugger con su contable principal Matthäus Schwarz en la «Oficina de oro»
- Kaiser Maximilian I. Sohn d. Friedrich III. von Habsburg
- Retratos da Família Fugger
Eduardo Albuquerque
sábado, 10 de outubro de 2009
Pedro Mártir de Angleria - Opus Epistolarum (II)

ASENSIO, Dr. D. Joaquín Torres
Fuentes Historicas sobre Colón y América, Pedro Martir Angleria, Tomo I, Madrid, Imp. de la S. E. de San Francisco de Sales, Calle de la Flor Baja, núm. 22, 1892, pp. 24 a 27.

«24
// Carta CXXXVIII.—Al Vizconde Ascanio,
Cardenal Vicecanciller.
... Aquél Colón, descubridor del
nuevo mundo, hecho por mis reyes
Archithalaso (que los españoles lla-
man Admiraldo) del mar de las
Indias de Occidente, ha vuelto á ser
enviado con una armada de diez y
ocho naves y mil hombres armados,
y toda clase de artífices para edifi-
car una ciudad nueva, y lleva con-
sigo animales y semillas de toda
especie... Desde la corte, 1.° de No-
viembre de 1493.

Carta CXL.—Al Arzobispo de Granada.
... El Rey y la Reina á Colón que
volvía de aquel honroso empeño, le
alzaron en Barcelona Admiraldo del
mar oceano, y le hicieron sentar
delante de ellos, lo cual, (como
sabeis), es en nuestros Reyes su-
premo argumento de benevolencia,
y honor que se concede por grandes
azañas. Después le dieron una ar-
mada pertrechada de diez y ocho
naves, con la cual, regresó allá.//

25
// Promete que descubrirá grandes
cosas hacia las antípodas occiden-
tales y del antártico... Valladolid,
31 de Enero de 1494.

Carta CXLII.—Al Conde Borromeo.
.... De día en día trae cosas más
admirables del Nuevo Mundo aquel
Colón de la Liguria, que mis Reyes
hicieron Prefecto marítimo por sus
hazañas. En la superficie de la tie-
rra se encuentra gran copia de oro.
Dice que recorrió desde la Española
tanta tierra dando vuelta en su de-
rredor hacia el Occidente, que casi
llegó al Quersoneso Aureo, último
término del mundo conocido por el
Oriente: solo dos horas de las vein-
ticuatro en que el sol hace su vuelta,
le parece que ha dejado de todo el
mundo.

Encontró hombres que se alimen-
tan de carne humana; sus vecinos
les llaman caníbales, y van desnu-
dos como toda aquella gente.

He comenzado á escribir unos li-
bros acerca del descubrimiento de
una cosa tan grande. Si vivo, no//

26
// omitiré nada digno de memoria:
como quiera que se impriman, te
enviaré un ejemplar de ellos. Por
lo menos daré á los doctos, que em-
prenden el escribir cosas grandes,
inmenso y nuevo mar de materia.
Valete,—Alcalá de Henares, 21 de
Octubre de 1494.

Carta CXLIV.—A los Obispos de Braga
y de Pamplona.
... De las cosas recientemente
descubiertas por el Occidente del
hemisferio de los antípodas, os diré
lo siguiente: El mismo Colón, Pre-
fecto marítimo, fué enviado con una
armada de dieciocho naves, para
que procurase edificar una ciudad
en aquella isla en que se estableció,
y la llamó Española; y para que re-
corriera las demás costas ulteriores.
Ha enviado otra vez la mayor parte
de la armada. Se cuentan cosas ad-
mirables; pero la prisa del correo
no me permite escribir más; ni me
parece que agradarían mucho, por-
que no son recientes, pues estába-//
27
// mos en Medina cuando esa armada
llegó... Alcalá de Henares, 31 de
Octubre de 1494.»
_____________Imagens:
Ascanius Sfortia Cardinalis, apud, Giovio, Paolo (1483-1552): Elogia virorum bellica virtute illustrium: Septem libris iam olim ab Authore comprehensa, Et nunc ex eiusdem Musaeo ad vivum expressis Imaginibus exornata. - Basil.: Petrus Perna, 1596.
Deux mahonnes à quatre mâts dans un grain se levant.
Early German woodcut of a New World scene_NYPL Digital Gallery.
Folio de un libro de coro de la Capilla Real.
A su pie, el escudo de los Reyes Católicos
flanqueado por el yugo y las flechas.

Eduardo Albuquerque
terça-feira, 1 de setembro de 2009
Cristóvão Colombo - Enrique San Fuentes y Correa (7)
El Marqués de Dos Fuentes (Don Fernando Antón del Olmet) Secretario
de la Legación de España en Chile, por, Emrique Sanfuentes y
Correa, Secretario de la Sección de Geografía de la Sociedad Chilena
de Historia y Geografia, Imprenta Universitaria, Bandera 130,
Santiago, 1918, pp. 16-17.

«(...)
18. El más antiguo documento español que se conoce en
que aparezca nombrado Colón, lo califica de extranjero, y es
un asiento en las partidas de la Data del libro de cuentas del
Tesorero de los Reyes Católicos, Francisco González de Sevi-
lla, que dice:
« En dicho día ( 5 de Mayo de 1487 ) di a Cristobal Colomo, extrangero,
tres mil maravedis, que esta aqui faciendo algunas cosas complideras al//
pp.17
// servicio de sus Altezas, por cédula de Alonso de Quintanilla, con mandamiento
del Obispo » (Navarrete, Colec. Diplomática, II, 4).

19. Garcé Hernández, contestando a la 13.ª pregunta de las
«Probanzas del fiscal del Rey en el pleito que siguió contra el
Almirante de Indias don Diego Colón, hijo del primer Almirante
don Cristóbal sobre los descubrimientos que éste hizo en el
Nuevo Mundo» declara en Palos el 1.º de Octubre de 1515:

«... el dicho Almirante don Cristóbal Colon viniendo a la Rábida con su
hijo don Diego, ques agora Almirante, a pie se vino a la Rábida ques mo-
nasterio de frayles en esta villa, el qual demandó a la portería que le die-
sen para aquel niñico, que era nino, pan y agua que beviese, y que estan-
do allí este testigo un frayle gue se llamaba juan Perez ques ya dyfunto,
quiso fablar con el dicho D. Cristobal Colon é viéndole desposicion de tyerra
o Reyno ageno a su lengua... »(Navarrete, III, 561-562 y con importantes
correcciones en Autógrafos de Colón y papeles de América, por don Anto-
nio María Fabié, Boletín de la Real Academia de la Historia, Madrid, t.
XXII, 1893- p. 520-522).

20. Juan Martín Pinzón, hijo de Martín Alonso Pinzón, en
declaración prestada en Madrid el 28 de Agosto de 1535, al
tenor de la pregunta IX de la «Probanza del fiscal de S. M.
con la Virreina en la segunda instancia de la sentencia que se
dió en Dueñas», de sesenta años de edad a esa fecha, dice:
«... que sabe que si Sus Altezas no dieran al dicho Cristóbal Colón con
que ir al dicho descubrimiento, no tuviera con que hacello por ser como
era hombre pobre y extranjero destos reinos e que si otra cosa fuera, este
testigo lo supiera e no pudiera ser menos, porque a la sazón estaba en casa
de dicho su padre». (Fernández Duro, Colón y Pinzón, p. 247).
(...)»
Eduardo Albuquerque
quarta-feira, 3 de junho de 2009
Leão Pancaldo e D. João III
Carta de Leon Pancaldo a ElRey /
de como Gaspar Palha lhe mostrara huma Carta de Seguro /
firmada por S. A. pella qual lhe mandava fose a Portu /
gal e que lhe daria com que vivese, e sua molher; e porque /
elle era muito velho e não tinha filhos e queria Repouzar /
pedia a S. A. lhe perdoase; e Se S. A. quizese que elle /
o serviçe naquella Cidade de Saona o faria de /
boa vontade /
De Saona a 3 de outubro de 1531 /
Maço 47.Doc. 65 N.º suc. 6035 / /
/ /
Pa(ra) el Rey no(sso) S(enhor) /
de Leon Pa(n)cado /
que trouxe /
gaspar palha /
a alvito a biij di(as) /
de d(e)z(emb)ro 1531 /
/ /+ /
Señor /
despues de bezar las manos de V(uest)ra Real alteza le fago a saber com (...) /
nesta çibda* de Saona a comprir todo el partido q(ue) yo te (...) /
da Silvera de parte de V(uest)ra alteza y por q(ue) señor yo soi muy conten (...) /
gaspar palha a fecho en sercisio de v(uest)ra alteza e sido cont (...) /
abonados por la soma de tres mil y dozientos ducados doro (...) /
muy bien enformado de jacobo riquermo e de joam do don los (...) /
servidores de V(uest)ra Real alteza asi q(ue) señor yo me tengo por m(...) /
de todo lo q(ue) gaspar palha a fecho otro si fago saber a V(uest)ra Real alt (...) /
mo el dicho gaspar palha me a amostrado una carta de seguro firmada de (...) /
no de V(uest)ra alteza en q(ue) me ma(n)da dezir q(ue) yo vaya a portogal y q(ue) V(uest)ra alteza me /
dara co(m) q(ue) yo biva yo y mi muger señor de llo yo doy muchas grasias a dios y /
a V(uest)ra Real alteza por elho y por q(ue) señor yo soi masya viejo y no tengo hijos /
ni hijas y queria ya repozar y estar en tiera repozando estos pocos de dias /
q(ue) tengo de bevir ruego y pido por merçed a V(uest)ra Real alteza q(ue) por amor de /
dios me quiera perdonar se yo no vengo a portugal porende señor si fuere ser /
visio de V(uest)ra alteza venir yo a portogal no(n) podiendo yo venir por servisio de /
V(uest)ra alteza me fare traer a cuestas assi q(ue) señor mi postrera voluntad /
es de no(n) poner mas el pie en la mar señor pido por m(erce)d a V(uest)ra Real alteza q(ue) /
se yo puedo servir en nesta çibdad de Saona a V(uest)ra Real alteza me mande q(ue) /
le sirva q(ue) yo no(n) servire da criado antes quiero servir da esclavo y faze /
lho de buen grado señor yo queria dar un avizo a V(uest)ra Real alteza uno q(ue) /
yo q(ue)ria yr con las naos q(ue) me armava(n) en fransia señor q(ue)ria pasar por el es /
trecho de magalhanes e yrme a las yslas de banda y ally cargar las / // / + /
naos de nues moscadas y masis y clavo y de alli pasara por la ysla de timor /
adonde tomara un poco de sandalo y de alli me fuera a demandar el cabo /
de buena esperansa sin q(ue) nao ninguna de V(uest)ra alteza me topara por la mar /
porq(ue) señor yo me allara en fin de novenbre al cabo de buena espera(n)sa las /
naos de V(uest)ra alteza no(n) parten de la india sino(n) in janeiro y por eso no(n) nos /
podiamos topar señor porq(ue) V(uest)ra Real alteza sea seguro q(ue) yo no(n) vaya mas /
aquellas partes ni otras personas mande V(uest)ra alteza fazer una tore /
en las yslas de banda en un puerto que se lhama luitata(n) en la qual /
tore mandara V(uest)ra alteza poner media dozena de buenos tiros con /
quinze o veinte buenos ombres la qual tore se puede muy bien fazer /
en la mar por ser mas segura de toda gente y este señor es mi pareser /
señor queria pedir de m(erce)d a V(uest)ra Real alteza me quiera otorgar una /
carta de cavaleiro por q(ue) señor por elha me sera fecha mucha honrra /
(...) nesto resebire grande merçed no me alargo mas salvo q(ue) q(uan)do Rogan /
(...) n[uestro] señor jesu cristo q(ue) acresiente la vida y estado de V(uest)ra /
(...) fecha en Saona a los tres dias del mes dotubre /
(...) y trenta y uno anos. / /
de V(uest)ra al(te)za Leo(n) pa(n)cado //
Transcrição paleográfica: Eduardo Albuquerque
segunda-feira, 1 de junho de 2009
Leão Pancaldo, de José Toribio de Medina
DE
LEÓN PANCALDO
Y DE SU TENTATIVA PARA IR DESDE CÁDIZ AL PERÚ
POR EL ESTRECHO DE MAGALLANES
EN LOS AÑOS DE 1537 - 1538
ESTUDIO HISTÓRICO
SANTIAGO DE CHILE, IMPRENTA ELZEVIRIANA, 1908, pp. 7-9.
confianza de D. Diego Colón.— Se enrola como marinero
en la armada de Magallanes.— Sus peripecias
en ese viaje.—Es conducido preso á Lisboa.—Su testimonio
en el proceso de límites entre España y Portug-
al.— Regresa á su patria.—Es llamado á París.—
Contrato que celebra con un agente del Rey de Portugal.—
Asóciase con varios mercaderes para llevar
mercaderías al Perú. - Parte de Cádiz y no logra desembocar
el Estrecho de Magallanes. --Vuelve al Rio
de la Plata.—Critica situación en que se ve.—Arriba
á Buenos Aires.—Naufraga su nave.— Su muerte.—
Estrofas que le consagra Diaz de Guzmán (nota).
LEÓN Pancaldo (1) fué hijo de Mansino (2)____________
Pancaldo, y nació en Saona (3) en Génova,
(4) hacía los años de 1481.(5)
Su padre, como el de Colón, era cardador
do lanas, (6) y, según sus propias palabras,
«se habia criado mucho tiempo en
Castilla y Portugal», (7) habiendo conocido
y merecido la confianza de D. Diego Colón,
hijo del Almirante, quien le envió
desde la Isla Española un poder firmado
el 14 de Enero de 1514 para ciertos asuntos
que debía gestionar en Genova y que Pancaldo
delegó allí el 30 de Marzo de 1515. (8)
Ocupado probablemente en el tráfico entre
Italia y España, consta que se había
casado en su patria con «Salvaja (9) Pancal-
do» cuando se enroló como marinero (10) de
la Trinidad, una de las naves de la expedición
de Magallanes (11) ganando 1,200 maravedís
al mes. (12) No nos incumbe, por
cierto, relatar las incidencias de esa armada
memorable, pero no podemos excusarnos
de contar lo que á aquella nave aconteció
en su viaje de regreso, porque interesa
más de cerca á la biografia de Pancaldo.(...)
Notas:
1. Este apellido ha sido escrito ya Pancado ya Pancaldo.
En la declaración que prestó en Valladolid, en
1.° de Julio de 1527, se firma Pancado, y así también en
otra de 2 de Agosto de ese año, allí mismo. Véase Medina,
Colee, de Docmu., t. II, pp. 136 y 173. Oviedo,
Hist. de las Indias, t. II, p. 191, le llama Pan Caldo.
Pero su verdadero apellido era, indudablemente, Pancaldo.
2. RaccolLa di docinnenti dalla Comissione Colombiana.
Parte V, t. II, p. 299.
3. Relación del sueldo que ha de haber la genle que
fue en la armada de Magallanes, etc. Archivo de
Indias.
4. En su declaración citada se le llama simplemente
«genovés», y él por su parte dijo «es natural de Génova».
Medina, Colec. de Doc., t. II, p. 173.
5. En la de 2 de Agosto de 1527, «preguntado de qué
edad era, dixo que es de edad de cuarenta é cinco años,
poco más ó menos, é ques natural de Saona, del señorío
de Genova». Medina, Colección citada, t. lI. p. 163.
En los Studij bibliografici e biografici sulla storia
de lla Geografía in Italia. Roma, 1878, 4.º, p. 143, se
fija equivocadamente el año de 1492; y de ahi que no
hayan otros podido explicarse la excusa de velez que
dio más tarde para negarse á entrar al servicio de Por-
tugal
6. Harrisse, « Discovery of North America, p. 727.
7. Declaración de 2 de Agosto de 1527. «Ha estado en
ambos reinos de Castilla é Portugal», dice en otra,
Medina, Colección, t. II, p. 173.
8. Harrisse, Christoph Colomb, II, 238, 450; y en Raccolta,
vol. citado, pág. 275.
9. Consta el hecho de la anotación relativa á su
sueldo.
10. Pues se ha dicho que Pancaldo fué como piloto,
debemos recordar à este respecto lo que expresó en su
declaración de 2 de Agosto de 1527: «A la segunda pre-
gunta dixo que este testigo fué por marinero á los dichos
Malucos en la armada de que fué capilán general
Hernando de Magallanes»... Medina, Colec, citada, t. II,
p. 163.
11. «Relación déla gente que va en las naos», etc.,
Medina, Colección de documentos, t. I, p. 114.
12. « Relación del sueldo que ha de haber, etc.», Archivo
de Indias, 1-1-2.
(a)
Leon Pancaldo
Partecipò, con altri italiani, al primo viaggio di circumnavigazione intorno al mondo sulla nave "Trinidad" come nocchiero sotto il comando di Ferdinando Magellano; catturato dai portoghesi alle Molucche durante il viaggio di ritorno, fu a lungo prigioniero.
Biografia
Leon Pancaldo nacque a Savona nel 1482, figlio di Battistina de Reposano (o Repusseno) e Manfrino Pancaldo, un tessitore di panni che era stato in ottimi rapporti con un altro lanaiolo, Domenico Colombo, nel periodo in cui la famiglia di Cristoforo Colombo aveva risieduto nella città della Torretta. Grazie all’esperienza acquisita in gioventù compiendo viaggi commerciali nel Mediterraneo per conto del padre (giungendo in Castiglia ed in Portogallo), Leon Pancaldo divenne ben presto un esperto marinaio, in grado di compiere il calcolo astronomico, di conoscere i venti, di identificare la posizione geografica di una nave e di disegnare una carta di navigazione.
Nel 1514 sposò Selvaggia Romana, figlia dell’acimatore di panni Antonio Romana.
(...)
Bibliografia
Guido Mazzitelli, La spedizione di Magellano e Leon Pancaldo savonese, Marco Sabatelli editore, Savona, 2001.»

(b)
Toribio de Medina (ing.)
mais notícias sobre
o filho do tecelão...)
quinta-feira, 2 de abril de 2009
Um sapateiro judeu na realeza ibérica
Muito se tem escrito sobre a impossibilidade da mobilidade social e baseado nisto se refuta categoricamente que alguém, chamado depreciativamente de cardador de lã, possa alguma vez ascender na hierarquia social.
Ora vejamos o caso concreto dum sapateiro cujo neto é duque e o tetraneto monarca:
Isabel, a Católica é filha de Isabel de Portugal, neta de D. Isabel e do Infante D. João. Este era filho de D. João I de Portugal e de D. Filipa de Lencastre.
E quem é a esposa do infante D. João?
A esposa do infante D. João, D. Isabel, era filha do primeiro duque de Bragança, D. Afonso. Este é também filho de D. João I (é portanto, meio-irmão do infante D. João). Mas o mais curioso é ser Inês Pires Esteves, a mãe do primeiro duque de Bragança. Esta era nada mais, nada menos do que uma judia convertida, filha também de dois judeus, Pêro ou Fernão Esteves, o Barbadão sapateiro de Vila Viçosa e de sua esposa Mécia Anes.
Talvez se devesse pensar melhor as sociedades ibéricas no início da Idade Moderna.

(Clicar na imagem para ampliar)
sexta-feira, 21 de novembro de 2008
Exemplo de mercador elevado à alta-nobreza
Em 1478 é elevado ao Conselho Régio.
A entrada de filhos de plebeus ao serviço da Casa Real, entreabrindo-lhes as portas da possibilidade de nobilitação, era motivo de escândalo e de preocupação obsessiva dos «cidadãos da governança». Perspectiva idêntica manifestaram ao ver que mesteirais se aproveitavam do novo sistema de administração das aposentadorias, não só para enriquecer e exercerem o mando, «ca eles que soíam e hão de ser mandados pelos bons mandam agora», mas também, e isso vinha logo à cabeça do capítulo, porque «nunca mais usaram de seus ofícios mecânicos de que antes usavam por acharem este direito [administração das aposentadorias] tão grosso que sempre dele têm que comer por onde já são feitos escudeiros».
... parece evidente que diversas portas de ascensão social a caminho da nobilitação se começavam a abrir no Portugal das décadas de sessenta e de setenta do século XV. Forçadas pela recuperação demográfica e económica, mas não só. A guerra foi o outro grande factor de nobilitação, tanto no Portugal de D. Afonso V, como na Espanha dos Reis Católicos. D. João II aceitou pôr travão e corrigir, a pedido dos povos em 1481-82, a política de seu pai que, no contexto das «guerras passadas de Castela» ou «nas partes dalém de África», conferira estatuto e privilégios de «vassalos acontiados» a numerosos oficiais mecânicos.
Ver mais casos de nobilitação de burgueses.
quinta-feira, 19 de junho de 2008
Cristóvão Colombo – Argote de Molina


Página 240vDe La Nobleza de Genova, YCap. CXXI
De las veynte y ocho Familias della.Escrive Augustin Iustiniano en su historia, q(ue) en el año de mil y quinientos e veynte y ocho reduxo la Señoria de Genova la nobleza della a veynte y ocho Casas y Familias nobles en amistad y confederacion para su reformacion, con orden que todas las demas Casas nobles se incluyessen en estas veynte y ocho usando de los apellidos dellas. Los nombres de las quales por orden del A.b.c. Son los seguintes.(2) (...) //
Página 244v
// De las quales veynte y ocho Casas ay gran memoria en los Anales de los Consules de la nacion de Genova, q(ue) en la ciudad de Sevilla á avido desde su conquista. Cuya Casa de Consulado es en el fin dela Calle de Genova de la misma ciudad, adonde cada año eligian dos Consules de su nacion, a cuyo cargo estava, defender las causas generales. En los tiempos antiguos fue este Consulado de mucha juridicion con grandes previlegios de los Reyes, aunque de presente solo conservan este nombre. Delas quales en estos Reynos ay oy ilustres Casas y Mayorazgos. (...) //
Página 245
// (...)
Alterose despues esta Ley del año de mil quinientos e veynte y ocho en el año de mil quinientos e sete(n)ta y seys. Porque las demas Familias nobles, que en las 28 se avian consumido, no contentos con esta reformacion, y de estar gastados sus apellidos en los agenos, pidieron a la Señoria, que esta confederacion se deshiziese, y cada uno gozasse libremente de su apellido an //
Página 245v
// antiguo, y de la nobleza y calidad que pur el se le deviesse, aviendo sido, como fueron, las suyas tan ilustres con grandes hazãnas en gloria de la patria.
De las quales avian salido Principes, Señores y Grãdes, que por sus valores mereciero(n) casar con hijas de los Emperadores Griegos, y en otras Casas Reales de la Christiandad, y era cosa indecente y rigurosa, passar adelante aquella reformacion. Principalme(n)te constando por los libros y Anales de aquella Señoria averse hallado las de mas Familias della en el año de mil y quinze en la conquista de Cerdeña, y prision del Rey Moyfayto. (...)
Y particularmiente en los Reynos de Espana en la conquista de Almeria en el año de mil y ciento y quarenta y siete, onde ganaron el Vaso de la Esmeralda, que oy tiene aquella Señoria, aunque las historias de Genova refieren averla ganado en las guerras de Ultramar. (...)
Y don Christoval Colon primer Conquistador de el nuevo mundo de las Indias, que como escrive Paulo Iovio en sus Elogios, fue natural de Albizolo cerca de Saona de aquesta Señoria, de quien deciende la Casa del Duque de//
Página 246
// de Veragua Almirãte de las Indias, y Marques de Xamayca. Cuyas Armas son un Escudo en Mantel, en el primero un Castillo de oro en campo roxo, y en el segundo un Leo(n) Roxo en campo de plata, y en lo baxo unas Ondas de plata y azul con cinco islas de oro, con una letra q(ue) dize.
A Castilla, y a Leon mundo nuevo dio Colon. (...)

___________
(1) (c) Universidad de Sevilla.
Eduardo Albuquerque
quinta-feira, 14 de fevereiro de 2008
Filipa Moniz - a não comendadeira
Dos estudos recentes sobre a comunidade feminina da Ordem de Santiago destacam-se os de Joel Mata: A Comunidade Feminina da Ordem de Santiago – A Comenda de Santos na Idade Média (1991) e A Comunidade Feminina da Ordem de Santiago – A Comenda de Santos em finais do Século XV e no Século XVI – Um Estudo Religioso, Económico e Social. Tratam-se de dois trabalhos exaustivos e sistemáticos, cobrindo cronologicamente a Idade Média e os inícios da Moderna, procurando compreender, à luz da documentação coeva – e na medida em que ela o permite – a realidade social, económica e religiosa das mulheres recolhidas neste convento.
O primeiro estudo é o mais interessante para o esclarecimento dos (falsos) problemas criados à volta de Cristóvão Colombo, especialmente em torno do seu casamento com Filipa Moniz, o seu estatuto social, e da relação de ambos com a Ordem de Santiago. Especificamente esta obra não é um estudo sobre a esposa de Cristóvão Colombo, nem sobre qualquer matéria colombina entendida como a busca de elementos para a biografia do navegador italiano. Trata exclusivamente do Convento de Santos e tem como um dos objectivos a inventariação dos nomes de mulheres referidas na documentação. Entre esses nomes surge o de uma Filipa Moniz, ao qual não está associado mais nenhum dado que possibilite a identificação positiva com a filha de Bartolomeu Perestrelo e esposa de Cristóvão Colombo. No entanto poderá aceitar-se ser a mesma pessoa, considerando o período cronológico e o facto de não se conhecerem outras referências a esse nome noutras fontes coevas.
No mosteiro de Santos Filipa Moniz é referenciada por Joel Mata em pelo menos dois documentos entre Janeiro de 1475 e Janeiro de 1479. Estes documentos são mencionados numa relação de mulheres onde, entre outros dados, se distingue entre dona e não-dona: Filipa Moniz é referida como não-dona[1]. Da leitura da tese de Joel Mata também se confirma a ideia já aqui aflorada de Filipa Moniz não ser comendadeira de Santos, logo, e necessariamente, de Santiago. Afirma o estudioso:
«Por várias vezes se encontra nos autores, o título de comendadeira expresso no plural pretendendo designar de uma forma geral as freiras professas. Com efeito, tal designação não foi detectada no acervo documental compulsado, excepção feita a um traslado datado de 1781 de um contrato agrário, de 1483, do tempo de D. Beatriz de Meneses»[2].
Contrariamente ao que tem sido insistentemente declarado pela pseudo-história, esta afirmação de Joel Mata, resultando de um estudo sistemático da documentação relativa ao Mosteiro de Santos e produzida num contexto onde as questiúnculas colombinas estão completamente ausentes, deverá ser prova suficiente de que Filipa Moniz não era comendadeira de Santiago, simplesmente porque esse título se referia exclusivamente à superiora da instituição.
Após a morte do mestre Mem Rodrigues de Vasconcelos o mestrado de Santiago passou para as mãos da família real portuguesa. Primeiro para D. João, filho de D. João I, depois para D. Fernando, genro do anterior e irmão de D. Afonso V. D. Fernando esteve «bastante atento aos negócios do Mosteiro de Santos[3]», sucedendo-lhe o seu filho D. João e, após a morte deste, o príncipe D. João.
Dada a falta de fontes portuguesas, o autor tenta colmatar o facto socorrendo-se sobretudo da bibliografia espanhola e dos estudos da historiografia do país vizinho sobre a ordem, o que poderá não corresponder inteiramente à realidade nacional.
Escreve:
«O governo e a administração destas casas estava a cargo de um grupo de monjas, freiras ou donas, como indiferentemente se chamavam, que faziam profissão e recebiam o hábito de Santiago, obrigando-se ao cumprimento absoluto dos ditames da Regra.
Oriundas em larga escala das camadas nobres elegiam, entre si, a prioresa que na Ordem toma o nome de Comendadeira, pela sua virtude e exemplo dado na comunidade, cuja aprovação era da competência do mestre.»[4]
Estas duas frases, a terem aplicação em Portugal, obrigam a deduzir que Filipa Moniz seria professa do mosteiro de Santos (as donzelas aos 15 anos tinham de optar por sair ou professar[5]), pois aparece referida em actos de administração do mesmo a partir de 1475. Já as mesmas duas frases não permitem concluir que fosse de alta-nobreza, mas tão só, e provavelmente, nobre.
A comendadeira, ou seja a superiora, é oriunda das camadas superiores da nobreza[6] e, no caso português, «algumas comendadeiras não têm ou parecem não ter qualquer afinidade com os cavaleiros da Ordem»[7]. O comendador tinha a competência de administrar o património das monjas, «o que no caso português pouca influência teve»[8]. A regra é omissa quanto à natureza dos membros femininos do mosteiro, servindo o mesmo para recolhimento da família dos freires quando em guerra ou retiro[9].
Mas todas estas normas, fossem elas quais fossem, de pouco valiam na altura em que Filipa Moniz frequentou o mosteiro de Santos; o desmando estava instalado ao ponto de obrigar ao estabelecimento de novas regras. É D. Jorge quem as vai estabelecer em 1509, pois, como o próprio faz escrever:
«porque a casa e moesteiro de Santos foy principalmente ordenada pera as vyuvas do habito que foram mulheres de cavalleiros da Ordem e pera suas filhas o que atee ora se nom guardou»[10].
O mesmo D. Jorge é bastardo duma comendadeira (D. Ana de Mendonça), sobrinha de outra comendadeira (D. Violante Nogueira), o que é prova cabal de que condições tidas por essenciais para o ingresso nas ordens, como a legitimidade, é coisa de somenos importância quando se trata do exercício dum poder efectivo que se detém sobre as instituições e sobre as pessoas.
Em conclusão, Filipa Moniz não é comendadeira, pois essa é a designação dada à superiora; não é dona, já que essa é uma das designações genéricas das freiras; nem é de alta-nobreza, pois nada há nestes documentos nem no estudo de Joel Mata que o permita afirmar.
[1] Joel S. F. Mata, A Comunidade Feminina da Ordem de Santiago. A Comenda de Santos na Idade Média, Porto, 1991, p. 237. O documento de 1475 está, provavelmente por gralha, identificado pelo autor como sendo de 1465.
[2] Id. Ib., p. 53.
[3] Id. Ib., p. 14.
[4] Id. Ib., pp. 16-17.
[5] Id. Ib., pp. 54-55.
[6] Id. Ib., p. 51.
[7] Id. Ib., p. 52.
[8] Id. Ib., p. 17.
[9] Id. Ib., p. 51.
[10] «Regra», apud Joel S. F. Mata, Op. cit., p. 52.


